Kijk, lees

Bij wijze van nieuwjaarswens

2012-01-01T09:36:00.006+01:00

reis

naar het zachte vuurland
van de lente, mijn dal,
dat ons mild verwarmt
en voor onze wensen knoppen
opent; door de zomer
verder, vol zomersproeten de
weide, en daar kleven we,
hart aan hart als hars; in de half-
schaduw van de herfst-
middag, door je haar,
die onze woorden kleurt;
tot in een lapland van lip-
pen, daar waar zachtjes,
als vlokken, de sneeuw ons
drijft…

Reinhard Priessnitz (1945-1985), ‘reise’ in: vierundvierzig gedichte, edition neue texte, Linz 1986 (vert. Erik de Smedt)

'Nachtonderkomen' (Bertolt Brecht)

2011-12-24T17:20:00.008+01:00

Ik hoorde dat in New York
Op de hoek van de 26e straat en Broadway
Tijdens de wintermaanden elke avond een man staat
En de daklozen die daar verzamelen
Door geld te vragen aan voorbijgangers een nachtonderkomen verschaft.

De wereld wordt daardoor niet anders
De verhoudingen tussen de mensen worden niet beter
Het tijdperk van de uitbuiting wordt er niet door verkort.
Maar enkele mannen hebben een nachtonderkomen
De wind wordt een nacht lang ver van hen gehouden
De sneeuw die voor hen was bestemd valt op de straat.

Leg het boek niet neer, jij die dat leest, mens.

Enkele mensen hebben een nachtonderkomen
De wind wordt een nacht lang ver van hen gehouden
De sneeuw die voor hen was bestemd valt op de straat.
Maar de wereld wordt daardoor niet anders
De verhoudingen tussen de mensen worden er niet beter door
Het tijdperk van de uitbuiting wordt er niet door verkort.

Bertolt Brecht, ‘Die Nachtlager’ in: Gedichte 4. Gedichte und Gedichtfragmente 1928-1939 (Werke. Große kommentierte Berliner und Frankfurter Ausgabe, Bd. 14), Aufbau-Verlag/Suhrkamp Verlag, Berlin/Frankfurt a.M. 1993 (vert. Erik de Smedt)

Biechten (Anamnese, 8)

2011-12-17T16:51:00.008+01:00

In H. kun je in herberg Sint-Petrus een kop koffie drinken en een appelvlaaitje eten, gezeten aan een tafeltje vlak voor een biechtstoel. Verderop in de horecagelegenheid preekt een pastoor op de kansel, als beeld weliswaar. Hier en daar staat nog een heiligenbeeld, in een nis zelfs een monstrans. Recyclage van het rijke Roomse leven. (Ooit zag ik in een antiquariaat in W. oude kazuifels en stola’s in haast industriële hoeveelheden boven de rekken met oude boeken hangen. Dat leek me griezeliger: in wat voor een zwarte mis zouden ze dienstig zijn?)

Het rijke Roomse leven. Opgegroeid in de jaren 50 en 60 heb ik er de laatste bloei van meegemaakt. Wit zand, papiersnippers en rozenblaadjes op straat strooien toen de processie uitging. Kandelaars buiten op de vensterbank zetten, op een kleedje, een kruisbeeld in het midden. Een van mijn vroegste herinneringen: ik sta op de keukentafel, moeder bindt om mijn benen de rode linten van de sandalen en legt een schapenvacht over mijn schouder waarmee ik in de processie als Sint-Janneke zal figureren. De baldakijn waaronder de pastoor en de twee onderpastoors schreden, voorafgegaan door de misdienaars. De toeschouwers die een kruisteken slaan wanneer de stoet voorbijkomt. Of zelfs knielen.

In de kerk de Latijnse missen, de priester met de rug naar het volk. Het goud van het tabernakel, met die gecapitonneerde deurtjes als van een kluis. Aan de binnenkant smetteloos wit. Daarin staat de ciborie, de grote kelk met de gewijde hosties. De altaarschel die je als misdienaar op gepaste tijden mocht laten rinkelen. Mooi horizontaal houden en een beweging maken met je rechterhand alsof je een kraan open en meteen weer dichtdraait. De lange vettige lont waarmee je de kaarsen aan moest steken, moeilijker dan het leek. De kooltjes die branden in het wierookvat. De kruidige geur van het hars. Het korte getik van de vergulde kettingen wanneer de priester het wierookvat hanteert. De toortsen bij uitvaartmissen en op Goede Vrijdag. ‘Flambiekes’ noemde de koster ze. Hij speelde niet foutloos maar imposant op het orgel. Soms ook de Toccata en Fuga in d-moll van Johann Sebastian Bach – naast de bergen in Zwitserland je eerste indruk van het sublieme.

Op de kerkstoelen in de buurt van de biechtstoel ging je niet zitten, maar knielde je. Terwijl je wacht tot je aan de beurt bent, overloop je de tien geboden met hun merkwaardige mengeling van hoofd- en dagelijkse zonden. ‘Bovenal bemin één God.’ Erg abstract. Misschien hou je toch meer van je vriendjes en je familie. ‘Zweer niet ijdel, vloek noch spot.’ Bij dat eerste woord moet je altijd aan een etterbuil denken. ‘Heilig steeds de dag des Heren.’ Elke zondag naar de mis. ‘Vader, moeder zult gij eren.’ Niet altijd gemakkelijk, soms verwens je ze wel eens. ‘Dood niet, geef geen ergernis.’ Welke schooljongen zou nu dat eerste moeten biechten?’ Ergernis? Mmm, soms noemt moeder je ‘de nagel van haar doodkist’. Zeker zeggen dus. ‘Doe nooit wat onkuisheid is.’ Elders heet dat ‘vuile manieren’. Kan ik dat niet overslaan? ‘Mijd de achterklap en ’t liegen. Ook het stelen en bedriegen.’ ‘Wees steeds kuis in uw gemoed’ – oei, dat gaat ver: zijn gedachten niet vrij? – ‘en begeer nooit iemands goed.’ Van dat laatste heb je gelukkig weinig last.

Je maakte een acceptabel lijstje. Niet te weinig, dat zou hoogmoedig (zei men toen nog hovaardig?) en vals overkomen, niet te veel. (Zoveel zelfbewustzijn had je wel, de pastoor moest niet alles weten en te veel penitentie was hinderlijk). Gestommel, het dieprode gordijn gaat opzij. Jouw beurt om plaats te nemen. Duisternis die pas langzaam opklaart. Het donkerhouten deurtje is nog gesloten. Je hoort aan de andere kant slechts hortend spreken, vervolgens de lage stem van de priester, routineus. Het deurtje aan de andere kant gaat dicht, het jouwe open. Het spreekrooster, tussen de gaatjes is de biechtvader net herkenbaar. Hij legt zijn oor te luisteren. ‘Eerwaarde vader, mijn laatste biecht is zes weken geleden. Ik heb vijf keer …’ en dan werk je het voorbereide lijstje af. Het grote rozige oor luistert, beweegt soms lichtjes op en neer als schaamde het zich in jouw plaats, als begreep het wat je zei. Spreken doet de biechtvader niet voor je klaar bent. Dan volgt een vermaning, zalvend iets over de zondige mens die van God altijd weer de kans krijgt om zich te bekeren. ‘Bid als penitentie drie Onzevaders en vier Weesgegroeten.’ Opluchting.

Meestal spreekt de biechtvader niet voor je klaar bent. Behalve als je zegt: ‘Ik ben drie keer onkuis geweest.’ Dan vraagt hij: ‘Alleen of met anderen?’, ‘Hoe dikwijls?’ en soms zelfs ‘Hoe?’ Dan wordt de biechtstoel, waar het harde hout je knieën pijn doet, eng.

De slachtoffers van misbruik in de R.-K. Kerk gisteren in het praatprogramma over het rapport van de commissie-Deetman zagen er na twintig, dertig jaar nog steeds gekweld uit. Alsof hun gezicht gekreukeld was. Hun stem aarzelde, maar hun verontwaardiging haalde het. Bij de moderator zaten een aartsbisschop en de overste van de orde waar het misbruik het ergst geweest is. Dat het een taboe geweest was, zeiden ze. Dat er niet over werd gepraat. Dat mensen denken dat de kerk een centralistisch instituut is waar men alles over elkaar weet, maar dat dit niet het geval was. Dat men nu onmiddellijk zou ingrijpen. Dat men er vroeger geen weet van had. Of dat het een andere overste, in het buitenland, was die je om raad vroeg. Bij misbruik waar geen kinderen bij waren betrokken. Dat je toen moeilijk aangifte kon doen, want je was nog in opleiding.

Of deze twee mensen hun verantwoordelijkheid wilden nemen, vroeg de moderator. Er volgde gedraal en gekronkel van woorden. Ik kon niet anders dan de tv uitzetten.

Het spiegelstadium voorbij

2011-12-10T12:10:00.004+01:00

Zonder titel van Marijn van Kreij, tentoonstelling The Company of Humour, Lokaal 01, Breda (tot 18 december 2011)

'Moederliefde' (Heinrich von Kleist)

2011-11-21T12:54:00.008+01:00

Te Saint-Omer in het noorden van Frankrijk deed zich in 1803 een opmerkelijke gebeurtenis voor. Een grote dolle hond, die al meer mensen schade had toegebracht, viel twee kinderen aan die bij een voordeur aan het spelen waren. Net verscheurt hij het jongste dat onder zijn klauwen in het bloed rolt, of daar verschijnt uit een zijstraat, met een emmer water die zij op haar hoofd draagt, de moeder. Terwijl de hond de kinderen loslaat en naar haar toespringt, zet zij de emmer water op de grond; niet in staat om te vluchten, vastbesloten het monster tenminste door eigen toedoen uit te schakelen, omknelt zij de hond met van woede en wraak gestaalde ledematen; zij verwurgt hem en valt, haar vlees in stukken gescheurd door zijn felle beten, bewusteloos naast hem neer. De vrouw begroef haar kinderen nog en werd weinige dagen later, toen ze aan hondsdolheid was gestorven, zelf bij hen in het graf gelegd.

Heinrich von Kleist (geb. 18-10-1777, gest. 21-11-1811), ‘Mutterliebe’, aus den Berliner Abendblättern [7. Abendblatt vom 9. Januar 1811], in: Sämtliche Werke, Deutsche Buch-Gemeinschaft, Berlin 1964 (vert. Erik de Smedt)

Afb.: Anselm Reyle, Venus (2011), Lustwarande ’11, Tilburg

Standje

2011-11-10T09:44:00.004+01:00

Wanneer ik een sequioa tegenkom, kan ik het niet nalaten de handpalm op zijn bast te leggen. Ook nu weer: zacht als een hondenpels, licht verend.

Er komt een wandelaar langs. Hij zegt: ‘Dao moete nie tegen daauwe, want die krijgde nie om zunne!’

Memento mori (Anamnese, 7)

2011-11-02T09:26:00.010+01:00

Uit een dagboek, 1992

[...]

12-8 (woensdag) Papa ligt nu bijna de hele tijd te bed. Zijn mond is nog meer ingevallen, maar af en toe praat hij nog terwijl hij je met ingespannen blik aankijkt. Het spreken gaat trager, hij moet langer naar zijn woorden zoeken, maar anders dan zondag vormt hij zinnen, soms zelfs lange. Over zijn ziekte en hoe hij het verwerkt: "Piekeren doe ik wel. Papa De Smedt had dat ook, hij was neurastheniek." Hij is erg bezig met doodgaan. "Hoe moet ik sterven? Iedereen zegt: ge moet berusten. Maar als ik dat doe, niet meer eet, dan ga ik dood. Dat kan toch niet?" Aan het tafeltje waar hij met mondjesmaat zijn soep binnenlepelt: "Zijn dan alle mensen die dood zijn, zelfmoordenaars? Ik begrijp dat niet."

Hij zegt ook dat hij tevreden is thuis te kunnen sterven. Over kanker: "Ik ben zeven jaar geleden geopereerd aan de blaas. Kanker. Kanker is een luxeziekte (i.v.m. het geneesmiddel van over de 3000 frank)." Ik: "Ge hebt toch nog een schoon leven gehad, 80 jaar geworden." Hij zegt kort: "Ja." "Bijna 81." Ik: "Zijt ge bang om te sterven?" Hij: "Niet zo." Ik: "Iedereen moet sterven." Hij: "Ja, maar het is toch niet gemakkelijk. De mens is gemaakt om te leven, hij is niet gemaakt voor ongevallen."

Tegen de middag is zijn vroegere verpleegster Ellie van het Wit-Gele Kruis hem komen bezoeken. Ze zegt tegen mama: "Mevrouw, met permissie, ge hebt een autoritaire man gehad."Tegen hem: "Gij zijt directeur geweest, maar nu zijn wij de baas. Ge moet u door ons laten verzorgen." 's Middags zegt mama aan tafel: "Afscheid nemen is nog moeilijker als ge oud zijt. Ge zijt mekaar zo gewoon, ge zijt zo lang bij mekaar geweest."

Rond 4 uur klaagt papa weer over pijn. Hij gaat zitten op de rand van het bed, ik geef hem het kleine morfinepilletje MS Contin en wat water. Hij slikt heel moeizaam, maar zegt: "Ik heb niets gevoeld." Ik: "Ge zult het wel binnen hebben." Hij zoekt tussen de lakens, zegt: "Kijk nog eens in mijn pantoffels." Dan vind ik het pilletje daarnaast, onder het bed. "Die morfine is voor mij een contradictio in terminis. Het dient om de pijn weg te nemen, maar ik krijg pijn als ik het moet nemen." Op het eind van ons gesprek: "We hebben er nu wel veel over gepraat, maar uiteindelijk helpt het niets en gaat ge dood." Ik: "Ja, dat is waar, maar zo is de tijd toch wat vlugger voorbijgegaan." Hij bedankt me.

's Avonds, als ik afscheid ga nemen, doet hij opgewonden over de verpleegster die hem elke dag zal komen wassen. "Alstublieft," smeekt hij ons, "doe me dat niet aan. Waarom zoudt ge iets door anderen laten doen, wat ik nog zélf kan? Ik ben mijn eigen heer en meester! Ze mag niet komen. Alstublieft! Ik zal u eeuwig dankbaar zijn!" Ook: "Ik bedank u heel heel hartelijk."

14-8 (vrijdag) Telefoontje met mama. Papa had gelukkig eens een kalme nacht. (De andere nachten stond hij wel 20 keer op.) Hij heeft zich niet door de verpleegster willen laten wassen. Ze is twintig minuten bij hem gebleven, tevergeefs. Dr. Seghers was geweest: middel tegen droge mond voorgeschreven, polsslag goed, bloeddruk 14/7. Veertien dagen? Twee dagen? Donderdagavond had papa haar in de badkamer wel tien kussen gegeven en wenend vergeving gevraagd voor al wat hij haar in die 49 jaar had misdaan. Ze heeft gezegd: "Maar ge hebt gij mij niets misdaan. Ge zijt de beste man geweest die ik had kunnen hebben."

Hij heeft haar laten opschrijven wat hij elke dag gegeten had en heeft zelf voor die avond opgeschreven: 'Yoghurt met bruine suiker bovenop.' "Als ik nog goed eet 14 dagen." "De hoeveelste zijn we vandaag?" Mama: "De dertiende." Hij: "Ha ja, zondag was het de negende. Nog een dag of drie, vier."

Verpleegster Ellie is op bezoek geweest met een rijsttaartje dat mevrouw Stijnen van de bakkerij voor hem had meegegeven. Hij heeft er 's avonds een stukje van gegeten. 's Nachts liet hij mama een briefje ondertekenen: "We aanvaarden het voorstel van mevrouw Stijnen om ons 2 keer per dag eten te bezorgen niet." Hij praat 's nachts nog met enkele woorden over de bank. Mama zegt dat alles in orde is. Hij: "Al het geld is voor u."

15-8 (zaterdag) Papa is nu sukkelachtig. Hij staat nog nauwelijks op, behoefte doen wordt een probleem. Hij heeft zich vanmorgen zonder enig verzet door de verpleegster laten wassen. Straks brengt ze nog pampers. Hij ligt met open mond naar het plafond te staren. Zijn ogen zijn nu doffer. Zijn gebit en zijn hoorapparaatje liggen op het nachtkastje. Ik: "Dag papa, herkent ge mij nog?" Hij knikt en zegt moeizaam: "Ejik." Hij lijkt al veel verder weg. Na de middag roept hij iets als "Bajo bajo bajo", mama gaat kijken en helpt hem, hij herhaalt (zingt) het wel dertig keer.

Ik doe de afwas, mama slaapt wat. Ze is merkwaardig moedig en houdt zich sterk, buitengewoon praktisch, altijd klaar om te gaan als hij roept. Ze beeft erger dan vroeger. Op papa's bureautje ligt een folder van groep Omega, palliatieve thuiszorg. Het motto luidt: "Als gezonde mensen wat meer wilden nadenken over de dood, zouden ze wellicht meer genieten van het leven." Ik zit wat aan het bureautje, kijk wat in papa's papieren, allemaal mooi bijgehouden en geordend. Rond 4 uur ga ik een tijd bij hem zitten, hij zegt niets, staart naar het plafond, beweegt af en toe onrustig zijn achterhoofd in zijn kussen. Pijn heeft hij de laatste dagen niet meer, het morfinepilletje van woensdag was zijn laatste.

Tegen kwart voor zes ga ik weer naar boven, als ik hoor dat hij vraagt "Is Erik er nog?" Hij is nu na de verzorging wat levendiger, begint te praten, ik kniel bij hem aan het bed, probeer zo goed mogelijk te verstaan wat hij zegt. Eerst is het verward, iets over "afgesproken thuis', iedereen akkoord... en dan toch verpleegsters... Ik begrijp het niet". Dan over zijn overlijdensbericht: "Heden is van ons heengegaan... André De Smedt... Dit melden u... Edith... zijn vrouw... Erik De Smedt... zijn zoon... Ja: heden is van ons heengegaan... Erik De Smedt..." Ik: "'t Is goed, 't is in orde." Ook: "Je bent een goeie papa en een goeie opa geweest." Hij knikt dat hij het begrijpt. Dan: "Niet de heer André De Smedt. God staat boven de mens. De mens zegt: 'Ik ben heer en meester', maar God is nog meer, meer dan de mens. Hij staat erboven. Er zijn mensen die dat niet aanvaarden, maar het is zo." "Als Hij ziet dat ik in mijn leven God boven mezelf heb gesteld, zal Onze-Lieve-Heer mij vergeven."

"'t Is spijtig voor mama, spijtig voor u..., voor Tarri, voor Eva en Floris... spijtig dat ik moet gaan, maar God staat boven ons." Hij knikt in zichzelf, eenvoudig als een kind. Hij maakt een kruisteken en begint te bidden. Ik doe hetzelfde, bid een Onze Vader en een Weesgegroet. Dan laat ik hem alleen. Om zeven uur ga ik afscheid van hem nemen, hij knikt en heft zijn linkerhand op, als om me uit te wuiven. Beneden zeg ik tegen mama: "Hij is klaar om te sterven."

[...]

Wervelkolom

2011-10-26T16:31:00.003+02:00

'De orde van het andere'

2011-10-14T13:48:00.013+02:00

'Wat men deze morgen reeds met zich meedroeg, hier in de kerk komt het tot een duidelike ervaring: het begrip van de dood als bittere uiteindelikheid, tegenover deze ervaring van het gelijkmatige licht geplaatst, beschikt niet meer over deze synthetiese kracht, die, in ons, vroeger vermocht de fenomenen naar dit meegebrachte begrip te ordenen. Het is geheel anders. Haast zichtbaar, stoot dit begrip van de dood aan de klaarte van de kerk, gelijk een kurk aan de waterspiegel stoot. Twee waarden staan abrupt naast elkaar: de dood en het licht en het gelukt ons niet, zoals vroeger, de fenomenen van dit begrip naar de orde van het andere te denken. Wel integendeel spoelt de vloed van het licht de kurk voortdurend naar het strand.

Plots staat men met het meegebrachte waardeoordeel des doods als met een verrekijker in de kamer.'

Tekst: Paul van Ostaijen, slot van 'De uitvaart', 1926.

Foto's: tentoonstelling Van de koele meren des doods. Beelden van de dood in de hedendaagse kunst, Sint-Bernardusabdij, Kloosterstraat 71, 2880 Bornem (t/m 4 december 2011). Van boven naar onder: Remco Roes, Everything in between (videowerk, 2010), Jan Van Oost, Mimesis (marmer, 2010), gang met werk van o.a. Xavier Tricot, Xandra Paijmans en Eleanor Crook, fragment uit Margriet Luyten, Dead Hand Dad (wandkleed, jacquard geweven, 2010), Xavier Tricot, Lijk (corpse) (olie op doek, 1996), Xandra Paijmans, Alfa en Omega. Lou lacht liever langer (glas, metaal en keramiek, 2011), glasraam en traphal in de abdij.

Flaneur in de supermarkt

2011-10-06T17:57:00.008+02:00

Er bestaat een wereldberoemde foto van Andreas Gursky, 99 Cent (1999), tevens de duurste foto die ooit werd verkocht. Hij toont een panoramisch overzicht van rijen en rijen rekken in een supermarkt vol voedingswaren waarvan de prijs 99 cent bedraagt. De foto is zo overvol van consumptiegoederen dat het even duurt voor je opmerkt dat er zich tussen de rekken ook mensen bevinden.

‘Lange tijd ben ik niet graag naar supermarkten gegaan’, zo begint de Berlijnse auteur David Wagner zijn roman Vier Äpfel (Rowohlt), met een duidelijke knipoog naar Prousts À la recherche du temps perdu. De middag in een supermarkt die hij in 144 stukjes beschrijft is in zijn ogen dan ook uitzonderlijk begonnen. De vier appels die hij op de weegschaal heeft gelegd wegen exact 1000 gram. Dat lijkt de ik-figuur eerst een gunstig voorteken. Later zal hij bedenken dat het gewoon met de standaardisering in de fruitteelt te maken heeft.

De dubbelheid van verleidelijke schijn en ontluisterende werkelijkheid is een rode draad door het boek. De supermarkt met zijn overaanbod aan nuttige en overbodige producten – de veelheid van keuzes die je moet maken zou kopers van een paar generaties terug tot wanhoop drijven – geeft hem aanvankelijk het gevoel in een paradijs of Luilekkerland te vertoeven. Terwijl hij met zijn winkelwagentje langs de rekken flaneert, ontleedt hij scherpzinnig waar zijn oog allemaal op valt. Een pot honing uit Mexico bijvoorbeeld, met een etiket dat een Alpenhut toont: om ecologisch bewuste klanten de indruk te geven dat ze een streekproduct kopen, dat geen enorme, milieubelastende afstand heeft afgelegd?

Afdeling na afdeling trekt aan het geestesoog van de lezer voorbij, begeleid door verwonderde, scherpzinnige en soms sarcastische observaties. Intussen geeft de ik-figuur mondjesmaat iets van zijn eigen leven prijs, al lijkt de supermarkt de plaats bij uitstek van identiteitszwakte en vergetelheid. Hij herinnert zich taferelen uit zijn kinderjaren, toen er nog kleine kruidenierswinkels bestonden, je melk op de boerderij ging halen en wormstekige appels bij oma in de kelder lagen te verschrompelen. Maar dat verleden is geen idylle. De groentetuin lag vlak naast een kerncentrale en omdat hij de boerderij zo vies vond, goot hij op een dag melk uit tetrapakken in de kannen die zijn moeder hem had meegegeven. ‘Een paar keer deed ik dat zo, toen vond ook mijn moeder dat de koeienmelk van de boerderij nauwelijks verschilde van de melk uit de koeltoog. Kort erna bracht ze de melk uit de supermarkt zelf mee.’

De verstrooiing door waren, die Walter Benjamin al in de 19e eeuw onderkende, is begin 21e eeuw zo vanzelfsprekend dat niemand nog spreekt van een consumptiemaatschappij, hoewel die onze samenleving ten voeten uit tekent. De gevoelige waarnemer en winkelantropoloog die hier zijn rondjes maakt, laat er zich niet toe verleiden meer te kopen dan hij nodig heeft, en toch voelt hij de verleiding die op hem uitgaat van wat uitgestald is. Zijn reflecties gaan zelfs een paar keer in dagdromen en fantasieën over: een supermarkt waar je een geschikte partner kunt vinden, zwemmend in een groot aquarium als de kreeft die je in het chique restaurant kunt aanwijzen. Of de fascinatie door de tegenhanger van de flaneur, de passante: een ontmoeting bijvoorbeeld met een vrouw die net dezelfde producten in haar wagentje heeft liggen en dus wel je ideale partner ‘moet’ zijn.

Geremd in zijn handelingen, een opgedreven reflectievermogen: het maakt deze hedendaagse flaneur tot een onvervalst melancholicus, mijmerend over de mens die tot consument verschrompeld is, een programmeerbaar ding tussen de dingen, waarvoor het onderscheid tussen het natuurlijke en het kunstmatige uit de tijd is. Wat de ik-figuur werkelijk mist, is de vrouw die hem drie jaar geleden voor een ander in de steek heeft gelaten. L. heet ze, met een allegorisch algemeen initiaal (‘elle’). De herinneringen aan haar cirkelen rond koopgewoontes, haar opvattingen over producten, merken die ze kocht. ‘I shop therefore I am’, zoals de slogan luidt waarmee de kritische conceptkunstenaar Barbara Kruger het denkfundament van Descartes uitdagend bij de tijd bracht. Het romaneske essay van David Wagner dompelt je onder in het consumptiekapitalisme en herschept, onnadrukkelijk, de denkende consument.

Interval

2011-09-29T11:48:00.011+02:00

tijd? vroeg goldenberg zich verwonderd af

en enkele dagen later,

nadat hij over de kwestie had nagedacht,

vond hij, is alleen maar het geheel in stukken snijden

en door de zintuigen, voegde hij eraan toe,

toen ze het er weer over hadden.

Uit: Konrad Bayer, het zesde zintuig. een roman, vert. Erik de Smedt, Uitgeverij IJzer, Utrecht, 2001.

Collegetijd: staart (Anamnese, 6)

2011-09-19T16:37:00.008+02:00

– Heb je nu alles verteld?
– Ik schat nog geen vijf percent.
– En de rest?
– Deels niet belangrijk genoeg gevonden, deels houdt het zich schuil in een hoek van het geheugen en deels (glimlacht) ... het verborgen leerplan, zullen we maar zeggen.
– Wat bedoel je daarmee?
– Dat je dingen op school leert die niet in het leerplan staan en die je ook niet van leraren hoort.
– Je maakt me nieuwsgierig.
– Soms dingen waar je met schaamte aan terugdenkt ... We hadden een oude aardrijkskundeleraar, meneer W. Hij had de wereld rondgereisd, wist heel veel, was de minzaamheid zelve en toch ...
– Vertel op!
– Hij kwam altijd met overjas en hoed de klas binnen, hing zijn jas aan de kapstok en legde zijn hoed omgekeerd op de vensterbank. Op een winterdag openden een paar leerlingen die het bord hadden afgeveegd het raam en stopten zijn hoed vol sneeuw. Hij was te verstrooid om er erg in te hebben. Toen hij bij het eind van de les zijn hoed opzette, droop het water langs zijn gezicht. Hij keek bedrukt maar zei geen woord. De hele klas gierde van het lachen.
– L'age sans pitié! Waren jullie altijd zo tegenover vakleraren?
– Gelukkig niet. Soms zorgden ze zelf ongewild voor hilariteit. Ik herinner me de altijd blozende scheikundeleraar meneer C., die toen een van de jongens hem met een schuin hoofd zat aan te kijken, zich met ongelukkig stafrijm versprak: 'Wat is 't, Bové, hebt ge ne stijve stek?' Waarna bleek dat hij nóg meer kon blozen.
– Dat vergeet je natuurlijk niet.
– Ach, er zijn zoveel figuren van wie ik me alleen maar iets herinner. Madame Jeanne bijvoorbeeld, een echte 'Brusselès' met haar verwarde haardos en eeuwige lichtblauwe nylon stofjas. Ze rookte te pas en te onpas sigaretten. Ik geloof dat ze de enige vrouw was die zelfs in de slotgangen van de paters mocht komen, ze kon geen kwaad. Of pater Verschueren van het beroemde woordenboek, die de leeftijd had bereikt waarop hij in de gangen zwijgend de planten mocht gieten.
– Dat is toch geen verborgen leerplan?
– Ik weet het nog zo niet. Je hebt op die leeftijd de neiging veel emblematisch te zien: voor mij belichaamden ze wat toen 'een remedie tegen de liefde' werd genoemd, respectievelijk de relativiteit van aardse roem.
– Leerde je ook dingen die je niet verondersteld werd te weten?
– (Glimlacht) Ik herinner me dat op een ochtend na het weekend Piet G. verslag deed van iets wat in een café in zijn dorp had plaatsgevonden: een wedstrijd om ter langst tongkussen.
– Hm, wel kras in die tijd.
– Ja, sommigen dachten nog dat het om een wedstrijd 'kussen op een ton' ging. (Ze lachen.)

Genesis herzien

2011-09-11T13:22:00.003+02:00

En God sprak: 'Er zij licht.' '... Er zij licht!' '... Er zij licht!!'
En er was licht.

De gevouwen boodschap

2011-09-08T22:39:00.002+02:00

Collegetijd: slot (Anamnese, 5)

2011-08-27T11:33:00.016+02:00

Het voorlaatste jaar heet, nog volkomen terecht, de poësis. Hun klasseleraar, pater Leo Vandekerckhove, moet al zowat zestig zijn, maar dat zou je hem niet nageven. Op het ingesloten speelplein wil hij nog wel 's met lichtjes opgetrokken wapperende soutane met de jongens mee een balletje trappen. Beweeglijk is hij, tot in zijn mimiek toe. Voor de klas staan is voor hem optreden, als een acteur. Nu en dan chargeert hij, wat de jongens met zin voor karikatuur wel bevalt. Als iets hem niet bevalt, gooit hij zijn hoofd achterover, knijpt hij de ogen halfdicht, trekt hij zijn mond tot een pijnlijke grimas en voert hij zijn rechterhand naar zijn hartstreek. Soms laat hij daarop nog een lang aangehouden hoofdschudden volgen, met intussen weer diep gebogen hoofd.

Zo trekt hij ten strijde tegen leerlingen die er met hun pet naar gooien, maar vooral tegen de nieuwigheden en de democratisering die in die jaren steeds feller de kop opsteken. Hij schampert over Nederland en het Frankrijk van mei '68 – 'z'hebbn daar ándere katten te gheselen!', maakt zich druk over stilaan uit de kast komende 'hoo-moo-seks-u-wee-len' (een woord dat hij vol spot uitspreekt), vertelt met een mengsel van afschuw en verdriet over zijn oud-leerling Jef Geeraerts, die hem een van zijn Gangreen-romans heeft gestuurd. ''k Heb het even bekeken en het boek gelijk in de prullenmand gegooid: 't is ne vuile pitou!' Op indirecte wijze sijpelt de veranderende wereld het klaslokaal binnen. Doordat hij nooit een blad voor de mond neemt – 'Maak dat de ghanzen wijs!' – krijgen zijn leerlingen oog voor het onderscheid tussen wat iemand zegt en hoe hij het zegt, tussen feiten en gekleurde meningen. Ze doorzien zijn retorische truc wanneer hij na een volgens hem overduidelijk godsbewijs en moe van het discussiëren een paar sceptische leerlingen toebijt: 'Ghe moet niet veel verstand hebbn om dat te beghrijpn!'

In hem alleen een strijdbare conservatief zien zou onrechtvaardig zijn. Net als zijn grote voorbeeld Guido Gezelle spreidt Vandekerckhove een gezonde dosis anarchisme tentoon door buiten de lijntjes van de vakken te kleuren. Hij geeft op meeslepende wijze Nederlandse en Franse literatuur. Zijn verdriet om Baudelaires zondig leven belet hem niet om zijn enthousiasme over diens poëzie de vrije loop te laten, al ruimt hij natuurlijk ook veel plaats in voor de lyrische Péguy en Claudel. Onvergetelijk zijn z'n lessen over Guido Gezelle, die hij uiteraard met West-Vlaamse tongval laat klinken, een aanleiding voor de Tieltenaar die hij is om uit te pakken met een auteur van wie ook toen niemand had gehoord, Warden Oom.

Elke dag laat hij hen een gedicht(fragment) uit het hoofd leren, niet alleen in het Nederlands en Frans, ook in het Engels, Duits en Italiaans. Wie hapert, mag de volgende dag opnieuw komen tot hij het moeiteloos beheerst. Dat je de tekst van Shakespeare, Rilke of Petrarca nauwelijks of maar half begreep, deed er niet toe. Daar is mijn fascinatie voor het vertalen ontstaan en de instemming met de uitspraak van T.S. Eliot 'Genuine poetry can communicate before it is understood.' Als er inspectie kwam, hoorde ik later, werd hij plots 'ziek'. Ik vermoed omdat hij in eerlijk zelfbesef wist dat het geen zin had zijn bevlogenheid met een gewone lat te laten meten.

Een sluwe gril van het lot wil dat ze in retorica een jonge, pas gewijde jezuïet als klasseleraar krijgen. Pater Jan De Vos straalt de nieuwe tijdgeest uit: hij staat niet meer voor de klas, maar gaat zitten, spreekt zijn leerlingen vriendelijk aan, daagt hen uit om mee te denken, verwacht mondige wezens, bijna gelijken. Sommigen vinden hem eerst wat 'soft', vergeleken bij de vaak autoritaire, zelfverzekerde leraren in de voorgaande jaren. Wat hij aan twijfel en aarzeling demonstreert, blijkt algauw het waarmerk van de kritische intellectueel, die — dat wordt tussen de regels merkbaar — een eitje te pellen heeft met de eerbied voor autoriteit die te lang in zijn orde, aan de universiteit en in de samenleving bon ton is geweest.

In plaats van de thomistische godsbewijzen leest hij met hen hoofdstukken uit Harvey Cox, De stad van de mens. Hij toont hun Edipo Re en Teorema van Pasolini en als ze weten dat hijzelf niet onaardig gitaar speelt en zingt, krijgen ze het gedaan dat ze met de klas in een Brusselse bioscoop naar Woodstock gaan kijken. Wanneer ze dan ook nog in de KVS een opvoering van Hugo Claus' stuk Vrijdag bijwonen en een klasfuif organiseren waarbij ieder een meisje mag meebrengen (en de pater zijn jonge zus), is voor sommige ouders de maat vol. De Vos laat zijn leerlingen niets merken van de tegenwind die hij krijgt. Deze 'querelle des anciens et des modernes' speelt zich achter de schermen af. Enkele jaren later zal hij vertrekken naar Mexico, bij de indianen de bevrijdingstheologie in de praktijk brengen, de orde verlaten en trouwen.

Hun laatste schoolretraite, misschien heten ze al bezinningsdagen, beleven ze in het pas gebouwde, modernistische Godsheide bij Hasselt. Geen van de jongens blijkt een geestelijke roeping te voelen. De meesten zullen na de vakantie voor advocaat, dokter, ingenieur of leraar studeren. Ze beseffen maar half hoe geprivilegieerd ze zijn – om wat ze kunnen gaan doen en om wat ze meegekregen hebben.

'de fiets' (K. Bayer)

2011-08-18T20:54:00.007+02:00

vanwaar is de fiets?
waar naartoe zal de fiets worden?
wanneer is fiets?
daar is de fiets in zekere zin!
zeker net zo bijzonder zijn fietsen om te beginnen trouwens.
weliswaar is die fiets daar bijna helemaal haast.
dus waartoe daarentegen zijn fietsen veeleer eigenlijk?
soms zijn fietsen urenlang.
nee, geen fiets is tamelijk noch tenminste.
weliswaar zijn fietsen erg daar!
nauwelijks niet te geloven, als er ooit een fiets steeds ongeveer geweest zou zijn.
vandaar zijn fietsen of zullen ervan worden.
in het algemeen was hier daarentegen de fiets terloops, maar heel anderzijds net zo vermoedelijk.
toegegeven dat enkele fietsen achteraan worden en rechts zijn, dat is echter altijd des te meer.
helemaal niet, eerder is gewoonlijk de fiets waarschijnlijk trouwens buitenmate hiervan geweest.
zonder fiets is er niets bovendien.
in elk geval zijn fietsen geenszins ongetwijfeld.
daardoor zijn fietsen desondanks trouwens.
natuurlijk zijn enkele fietsen soms weer dagelijks.
later wordt de fiets soms nauwelijks toen.
sindsdien zijn fietsen weliswaar nergens verder.
pas worden fietsen soms sedert lang geworden.
of de fiets misschien is, hoewel hij is, opdat hij was zoals hij wordt?
daarvoor is een fiets ten laatste.
zeker; want als een fiets de fiets van een fiets is, zal er voor de fiets dan anders een fiets zijn?
genoeg, die fiets daar zal wel met ongeveer een fiets misschien zijn, inderdaad!
op deze fiets is zelden dagelijks voorlopig.
veeleer waren plots vele fietsen 's ochtends en 's avonds binnenkort veruit om zo te zeggen, in elk geval tenminste op een of andere wijze steeds.
terwijl de fiets om te beginnen hetzelfde gelijk dan meteen is, precies daardoor worden overigens fietsen bijgevolg sindsdien lang, vaak alsof veeleer alles weer ofschoon zou zijn, om te worden, omdat waarvoor ten hoogste nu ronduit geweest zou zijn geworden.
weldra zou een fiets geen fiets zijn, zo mogelijk behalve wanneer verder weer voordien tot zou zijn.
zeker is de fiets bijgevolg geworden!
of overal zullen fietsen bijvoorbeeld geworden worden.
algemeen is naast de fiets minder misschien.
wordt de fiets op die manier terloops ongetwijfeld?

Konrad Bayer, 'das fahrrad' (1958), uit Sämtliche Werke, hrsg. v. G. Rühm (ÖBV–Klett-Cotta, 1996), vert. Erik de Smedt (afb. Marcel Duchamp, Bicycle Wheel (1913/1951)

Beenhouwer

2011-08-10T17:47:00.007+02:00

Toen we uit Brabant als economische vluchteling naar de Kempen migreerden, bleef de cultuurschok niet beperkt tot het vruchteloos speuren naar berg en dal, loofbomen en kromme straten. Ook onze taal verraadde onze vreemde afkomst.

Toen T., zoals we dat in Brabant gewoon waren, af en toe het woord ‘beenhouwer’ gebruikte, kwam prompt de repliek: 'Ah, den beenhouwer – da’s een goei: hij geeft het vlees en houdt het been'. (‘Houden’ is in het Kempense dialect nu eenmaal iets als ‘haauwe’. Dat ‘houwen’ ook ‘slaan’ of ‘hakken’ kan betekenen, speelde blijkbaar geen rol.) Sindsdien zeggen we netjes ‘slager’, zoals iedereen.

Wit, waaiend

2011-08-02T12:53:00.000+02:00

In Nederland

2011-07-28T18:20:00.008+02:00

Maar ook, na het bestellen van een stuk lemon and lime kaastaart: ‘Kan ik u met twee vorkjes een plezier doen?'

Collegetijd: midden (Anamnese, 4)

2011-07-14T16:43:00.009+02:00

Soms blijft de poort naar het verleden gesloten of opent ze zich slechts op een smalle kier. Hangt het met de puberteit samen, de periode waarin de hele volwassen wereld naar de maan kan lopen, dat hij zich weinig van het derde en vierde jaar humaniora herinnert? Het derde jaar heette 'de vierde'. Ze zaten in een van de klaslokalen met een toegang langs buiten op de gaanderij. Pater Famaey – klein, met een fijn goudgerand brilletje, nerveus – was de titularis. Hij belichaamde een trek die hij bij meer jezuïeten zou tegenkomen: een extreme hang naar perfectionisme. Met zijn naar slordigheid en overdreven onverschilligheid neigende pubers moest hij dus wel af en toe botsen.

Tegelijk bracht hij in praktijk wat (zo zou hij pas veel later vernemen) een van de pijlers van de ignatiaanse opvoeding vormt: de 'cura personalis', de zorg voor iedere leerling afzonderlijk. Was je een tijdje ziek, dan gaf hij met een leerling uit de buurt een stapel vellen geel doorslagpapier mee. Dicht betikt, zelfs met voetnoten (wat in de precomputertijd een hele kunst was), bevatten ze de commentaar op Griekse en Latijnse teksten, vol waarschuwingen voor verkeerde grammaticale interpretaties of voor de hand liggende, maar foutieve vertalingen. Van uitroeptekens, onderstrepingen, de waarschuwing 'LET OP' in hoofdletters en de mogelijkheid sommige woorden met het rode deel van het schrijfmachinelint te typen maakte hij ampel gebruik.

Was het tijdens de les Frans of godsdienst dat hij fulmineerde tegen de uitdrukking 'faire l'amour' die hij mensen onwaardig vond? Tussen de middag kon je hem helpen met de in bruin papier gekafte, grotendeels vergeelde boeken van de klasbibliotheek. Als je zo onachtzaam was op zijn Brabants 'den boek' te zeggen, kreeg je een uitbrander: in goed Nederlands zeg je 'het' boek. Moeder mocht dan wel 'De Boeck' heten, dat was geen argument. Nederlands leren, dat zou hij nog vaker vaststellen, was niet alleen je moedertaal leren, maar ook je moeders taal afleren.

Van de vakleraren herinnert hij zich een schitterende leraar geschiedenis, die vol gloed over de middeleeuwen wist te vertellen. Het jaar daarop was die leraar weer verdwenen en jaren later hoorde hij dat die bevlogen lesgever, Eric Defoort, helemaal niet graag voor de klas had gestaan. Wiskunde kregen ze van meneer De Bondt. Hij verdeelde de klas (ook de sterke wiskundigen zaten toen in de Latijn-Griekse) iets te duidelijk in bokken en schapen en ergerde zich openlijk aan de vooral taalgerichten. 'Ziek geweest, De Smedt? Een griepje?', was zijn geijkte vraag als hij afwezig was geweest, waarbij De Bondt griepje op z'n Hollands, met een harde g uitsprak. In Vlaanderen vernietigend ironisch.

In het vierde jaar, 'de derde' dus, had weer een leek het voor het zeggen, de al wat oudere meneer Van Der Stighelen, die door iedereen de Master werd genoemd. Hij was meer een pedagoog dan een didacticus en werd door leerlingen die elke zomervakantie met hem op kamp naar Herbeumont trokken op de handen gedragen. Hij had met zijn vergrijsde baardje veel weg van de eeuwige scout. Van zijn lessen herinnert hij zich niets meer, behalve een zekere eentonigheid. Wel nog de titel van een van de talrijke opstellen, neen: 'verhandelingen' die ze op die jonge leeftijd moesten schrijven: 'Liever dan de trouw te breken, breken onder de trouw'. Een harde dobber.

Elke ochtend schreef hij op het schoongemaakte bord in de linkerbovenhoek 'FW'. Nog geen 'forward', maar de afkorting van 'Fighting Well', om hen moed in te spreken. Een niet zozeer hippere als wel Baden Powellachtige variant op 'Were Di', een erg Vlaams ruikende collegespreuk. Meneer Van Der Stighelen was een verstokte roker met bijbehorende hoest. De bandmontage die ze op de laatste schooldag als afsluiter van het jaar ten gehore mochten brengen, bevatte dan ook een reclamespot waarin een voortdurend hoestende leerling (uitgerekend degene die op de speelplaats steevast vroeg 'Hedde gien sasj vui maai?') de lof zong van 'Bastos de bestos'. Veel meer kritiek of spot viel er tijdens dat schooljaar niet te horen. Buiten de muren schreef men 1968-1969.

Mons veneris

2011-07-04T16:48:00.003+02:00

Navid Nuur, Untitled (2011, detail), Lustwarande '11, Park de Oude Warande, Tilburg NL

Verschenen

2011-06-22T17:50:00.004+02:00

Ann Cotten, Alle zwanen heten Reinhard en andere gedichten.
Vertaald door Erik de Smedt. Vormgeving: Danny Dobbelaere.
Zegwerk, Gent. Foto: Heike Dobbelaere.

Wurm, wormstekig

2011-06-12T13:52:00.031+02:00

Omdat de boog niet altijd gespannen kan staan, bezoeken Vorm en Vormeloos de tentoonstelling van de Oostenrijkse kunstenaar Erwin Wurm (*1954) in het Middelheimmuseum. Wear me out is de titel, die doet denken aan iets afgedankts en op de draad versletens. Een metafoor voor de toestand van de kunst anno 2011, de beeldhouwkunst in het bijzonder? Die laatste heeft zelfs met haar naam problemen: een beeldhouwwerk, dat zegt niemand nog, een sculptuur kan nog net, een installatie is dan weer te ruim en een beeld kan alles zijn.

Volgens de folder is Wurm vooral geïnteresseerd in 'de exploratie van de sculpturale mogelijkheden van het alledaagse'. Ha, nog maar 's het beeld van zijn sokkel gehaald, denken Vorm en Vormeloos. Bonjour, monsieur Rodin. Om de verwarring niet te groot te maken, besluiten ze netjes de nummers van het parcours te volgen.

Misconceivable heet het eerste werk. Geldt dat niet voor veel moderne en hedendaagse kunst? Een blauwe plezierboot ligt nog op het droge – nee, dat is te statisch gezegd, want hij lijkt net in het water te duiken. Readymade plus kromming. Hello, Mister Duchamp. Het werk prikkelt de gedachte aan wat varen is: een nabootsing van de vis (in casu de dolfijn, mooi blauw) of van de mens die de vis nabootst door te duiken en te zwemmen. Een conceptuele metonymie die fraai oogt.

In de hangar (nr. 5) vinden Vorm en Vormeloos een soortgelijk werk: Telekinetically bent VW-Van. Weer een grapje, met een steek naar de zogenaamde mentale kracht van een Indische yogi die de buiging zou hebben veroorzaakt. Ook hier het gevoel dat iets van de beweging waartoe het busje in staat moet zijn – een bocht nemen – tot eigenschap van het voertuig is verstard. Dat lijkt winst (wat een interiorisering!), maar is praktisch alleen verlies.

Het uithangbord van de tentoonstelling is Big Pumpkin, een fel gekleurd mannetje met een pompoen als hoofd. Mannetje zonder identiteit, als 'das Man' van de bruine filosoof? De kleuren doen aan popart of aan Disneyland denken: roze, de lievelingskleur van kitsch. Dat het mannetje nonchalant een gele hand in zijn broekzak steekt, is op zijn minst ongewoon. Vroeger gold het zelfs als onbeleefd. Dat het een buikje heeft en zijn kleding nadrukkelijk in het oog springt contrasteert in banaliteit fel met het traditionele edele (maar hier gecamoufleerde) materiaal waaruit het is vervaardigd: (beschilderd) brons. Als ze het verlaten, kijken Vorm en Vormeloos nog even om: schuin van achteren ziet Big Pumpkin er nauwelijks nog antropomorf uit, zijn naam indachtig veeleer plantaardig.

Dat de mens niet alleen is wat hij eet maar ook wat hij draagt, dat het uiterlijk het innerlijk verbergt maar ook vervangt, zien Vorm en Vormeloos in de twee grote beelden Big Psycho 10 en Big Psycho 8, het ene uit beschilderd messing, het andere uit aluminium. 'Hollow men', alleen figuur, en die zelfs meer kleding dan figuur. Kritiek op de onmogelijke hebbelijkheid van sommige mensen om te pas en te onpas in uitgezakte joggings rond te lopen? Stijlloos, denkt Vormeloos. Maar Vorm leest de uitspraak van de kunstenaar voor 'dat verdikken of vermageren eigenlijk ook werken met volumes is'. 'Jeder Mensch ist ein Künstler.' Guten Tag, Herr Beuys.

Wurm gaat nog verder, in het werk met de duurste titel: Disziplin der Subjektivität. Geen gekromde, gebogen of gerekte readymade, maar een gekantelde. Het gevaar van een ongeval op de weg verplaatst naar de veilige ruimte van een beeldenpark. Duidelijk een werk in situ: de richting en het half zwevende van de gekantelde personenwagen echoën de vlucht van het beeld Pegasus acht meter hoger.

'Kunst am Bau' heet de verplichting in Duitsland (die ook bij ons bestaat) om elk nieuw overheidsgebouw van tenminste een daartoe vervaardigd kunstwerk te voorzien. Wurm wacht niet op zo'n opdracht en creëert meteen het gebouw als kunstwerk. Melting House II en Melting House III: vorm wordt vormeloos. Vorm en Vormeloos moeten lachen.

Op Middelheim Laag (nr. 18a) treffen ze later iets analoogs aan: Fat House, een Holle Bolle Gijs van de architectuur, sprookjesachtig als de obesitas hem/het niet zo in de weg zat. Binnen projecteert een beamer de video Am I a House? waarin het tot sprekend mannetje geanimeerde huis reflecteert over zichzelf: 'Waarom ben ik zo dik? Mij werd verteld dat een huis niet corpulent kan zijn. [...] Dit is hier toch een tentoonstelling. [...] En dat betekent dat ik een kunstwerk ben. Dat betekent dat ik geen huis ben. Of dat ik zowel een huis als een kunstwerk ben. En dat wil dus zeggen dat ik geen huis ben, maar een kunstwerk.' Het heeft iets ontwapenends, een sprookje voor volwassenen. Het kind in Vormeloos kijkt vertederd door de dikke raamopening naar buiten.

Wat verder op het gazon staat een beeldje op een strakke sokkel. Rozerood geschilderd toont het nog een laatste keer Erwin Wurms obsessie met kleding: geen kop, buste of romp maar een menselijk onderstel, gereduceerd tot broek en schoenen. Nieuwsgierig kijken Vorm en Vormeloos van boven in het holle bronzen beeld: het lijkt wel de dubbele afvoer van een toilet, maar nee, de titel duidt het anders: Spit Pot. Het foldertje zegt: 'In onze Westerse samenleving is spuwen onbeleefd, in andere culturen is dit een gewoonte.' Vormeloos denkt: hoe snel vergeet een cultuur waar zij vandaan komt. Hij herinnert zich uit zijn jeugd, nog geen halve eeuw geleden, de kwispedoor in de tram.

Tijd om iets te gaan drinken. Niets vergeten? Misschien toch nog een eervolle vermelding voor Crap Head: een vergulde drol, in de hoogte getild door twee geïmproviseerde stutten. Als je abstractie maakt van het laag-bij-de-grondse uitwerpsel – dat hier, zou de kunstcriticus voor één keer terecht zeggen 'boven zichzelf wordt uitgetild' – is dit zelfs, nu zacht glanzend in de zon, een mooi kunstwerk. Dag Wim Delvoye, doei Wim T. Schippers. Ciao, Signore Manzoni!

Op het terras van de Dikke Mee (alweer een obsessie door obesitas) bestelt Vorm een thee met citroen, en Vormeloos, alsof hij een kenner is, een bolleke. Een minuut later keert de kelner op zijn schreden terug. 'Wat was het weer voor u, meneer?' 'Een bolleke.' Hij kijkt alsof hij het niet gelooft.

Lichtet(h)er

2011-05-19T09:04:00.001+02:00

Dingen an sich

2011-05-04T16:23:00.024+02:00

1. Het is opmerkelijk om te zien waar de meeste kunstrecensenten van Robert Therriens tentoonstelling met sculpturen en tekeningen in De Pont over schrijven, en welk werk doorgaans bij hun bespreking wordt afgebeeld. Als volbloed exponenten van Debords Société du spectacle lopen ze naar de grootste ruimte. Daar staan drie sets klaptafels en -stoelen opgesteld, groen, donkerbruin en beige. Dat stelt toch niets voor? Nee, maar het punt is dat ze 3,5 keer vergroot zijn. Je kunt dus ook als volwassene onder de tafels doorlopen, onmogelijk op het stoelvlak gaan zitten en uiteraard ook niet eens zien of er iets op de tafels ligt. Voor kleine kinderen moet het effect navenant sterker zijn. Alle kijkers worden Liliputters, zoals alle bezoekers van bijvoorbeeld Madurodam zich even reuzen voelen.

2. Werkt het echt zo? Voel je je even weer een klein kind? Bang? Geïmponeerd? Un-heim-lich? Of begin je juist nostalgisch te dwepen, terugdenkend aan je kinderjaren toen je, bij gebrek aan tent en/of goed weer, maar in de woonkamer geborgen onder de tafel speelde? Een ander werk, No title (table leg) in een kleinere ruimte, zou de proef op de som moeten vormen. Je gaat eronder staan, herinnert je nog wel vaag iets van de indrukwekkend grote tafelpoot die als het ware los leek te komen van het meubel, een stèle op zichzelf was, van de onderkant van het tafelblad dat echt het hout toonde, terwijl aan de gepolijste, geboende bovenzijde de aard van dat materiaal verdrongen leek – er lag trouwens meestal een tafelkleed op – maar emoties maakt het nauwelijks los.

3. Wél denk ik aan de overeenkomst en het verschil met de grote stalen T-balken die Richard Serra soms in musea plaatst: monumentaal de ene wand met de andere verbindend, log, lichtjes bedreigend maar van een elementaire schoonheid. Zelfs dat laatste zou ik niet van Therriens sculptuur zeggen: schaalvergroting, zeker, en onpraktisch ook. Maar het is niet omdat schoonheid nutteloos is, dat ook het omgekeerde geldt.

4. In het zaaltje daarvoor bevindt zich nog een derde uitvergroot gebruiksvoorwerp, No title (oil can). Glimmend, van roestvrij staal, rijst wat je in de dagelijkse werkelijkheid in de hand kan houden, plots wel 70-80 cm boven je uit. Het heeft iets prototypisch, of preciezer gezegd: het lijkt een ideaaltype van een oliespuitje. Onwillekeurig moet ik aan Plato's oerbeelden denken, die men zich ook altijd (waarom eigenlijk) als groter voorstelt dan de werkelijkheid. Omdat die laatste in diens ogen slechts een afschaduwing is? Maar bij dit werk leg je onmiddellijk een verband met iets wat je bij het binnenkomen hebt gezien: een in dikke rode lakverf op een witte wand geschilderd metershoog slank silhouet van wat je had gedacht een Amerikaans landelijk kerk(torent)je te zijn. No title (Red Chapel) heet het, aandoenlijk in zijn eenvoud. En daarbij dacht je weer aan die afbeelding, zwart op wit, op verkeersborden die de grens van de dorpskom aangeven. (Vroeger had je je wel 's, naïef, afgevraagd of die silhouettekeningen van dorp tot dorp verschilden, dus op maat van het reële genaderde dorp gemaakt waren. Nee natuurlijk, wat dacht je?)

5. Nu valt op dat de contouren van het rode kerktoren net die van de vergrote oliespuit konden zijn. Een ideaaltype dat een ander insluit. Een beeldhomoniem? Zelfde vorm, verschillende betekenis? Semiotisch opmerkelijk: wanneer ik daarna weer voorbij de rode wandschildering kom, zie ik er de abstractie van een bovendimensionele oliespuit in, en denk dan pas: nee, een kapel. Hoe beelden kantelen. Abstractie (ab[s]-trahere), 'Abziehbild', aftrekplaatje. Al zijn die laatste meestal (veel) concreter.

6. Hoe beelden kantelen. In het zaaltje voorbij de overgrote tafelhoek staan drie stapels uitvergroot hotelporselein, in verschillende kleuren. De stapels reiken weer een meter of wat boven je uit. De borden en/of kommen zijn veeleer schots en scheef gestapeld. Soms raken hun randen elkaar bijna, op andere plaatsen zit er wel 15 cm tussen. De grilligheid bevalt me meer dan de afgelikte perfectie van de stoelen en de oliespuit. En dan gebeurt het. Terwijl je om de stapel heen wandelt, begint die in jouw richting mee te draaien. Even traag of snel als jij loopt, en natuurlijk heb je de neiging je pas te versnellen. Plots halt te houden, van richting te veranderen. Een mengsel van fascinatie, lichte angst – die stapel gaat toch niet omvallen? – en binnenpret. Opheffing van de kloof tussen waarnemend subject en waargenomen object. Wie of wat beweegt? Ben jij de beweger? Je blijft staan en de stapel staat stil. Hoe dichter bij de stapel je loopt, hoe duizelingwekkender het effect. Therrien, toch in staat tot emotioneren. Gemoedsbeweging.

7. In de wolhokken werk op papier. Mooi: No title (smoke signal): drie wolkjes, materiaal: bleek (weer een homoniem) en potlood op wat vergeeld papier. Spontaan wel een kinderherinnering: hoe de Indianen rooksignalen konden lezen en hoe graag je als kind naar de wolken keek, naar de kleine het liefst. 'Teken is alles wat tot teken verklaard wordt', las je ooit bij Max Bense. Dit zijn nauwelijks tekens, je hebt niet de behoefte er wat in te zien, laat staan er een betekenis aan toe te kennen. Een aangenaam gevoel, boeddhistische leegte?

In de buurt No title (jumping girls' feet), inkt en gouache op papier. Pop art-kleurtjes, massacultuur, al kan ik – behalve een vage associatie met tekenfilms – de partiële meisjesfiguren niet thuisbrengen. Wel leuk, die afzonderlijke regendruppels die – weer homonymisch – aan 'plassen' doen denken.

8. Heeft Robert Therrien dan toch iets met de kindertijd? In een ander wolhok de tekening No title (foot in mouth), unheimlich en grappig tegelijkertijd. Het lijken wel twee puzzelstukken die hun verbinding nog moeten vinden. De eerste verkenning van de wereld door de baby, denk je, begint bij hemzelf: (eigen) duim in de mond stoppen, later een teen als het lukt. Contact. Reminiscentie: 'we kunnen in de wereld niet binnendringen, we hebben niets met haar te maken, we scheppen beelden van haar die met ons overeenkomen, we leggen methoden vast om ons in haar te gedragen en noemen het de wereld of als het botst ik in de wereld' (K. Bayer, het zesde zintuig) en de stelling van de cognitiewetenschapper Humberto Maturana, van wie je ooit een studie las, haast even omwentelend als Galileï en Copernicus: we zitten als kennende wezens in onszelf opgesloten, creëren zelf de wereld die we buiten ons menen te zien. Autopoïesis. Een enigszins sombere, autistische zo al niet solipsistische gedachte. Vandaar de grijze ondergrond?

9. Verkleining noemt de museumfolder – naast vergroting, stapeling en abstrahering – een van de principes die Therrien hanteert. Het recentste werk, de installatie Transparent Room valt niet in die categorieën. Is ze daarom een van de werken waar je het langst bij blijft stilstaan? Het stalen geraamte van een kas, een glazen behuizing gevuld met voorwerpen van glas en plastic, in elk geval doorzichtig of doorschijnend materiaal. Bokalen, knikkers, regenjasjes, stolpen, karaffen, nopjesplastic, slangen, ijsblokjeshouders en ga zo maar door. Een verzameling, zo disparaat als het maar zijn kan, en toch verwant, als familie. Uit hetzelfde of toch behoorlijk vergelijkbaar materiaal gemaakt. Glas. Of plastic, het glas van de 20e eeuw. Familie Transparant. 'en zo werd met de taal, die hetzelfde gestold heeft (hier was bijna een stuk leidingdraad gesprongen), alles gelijk gemaakt en nu is alles hetzelfde en niemand merkt het.' (K. Bayer, de steen der wijzen) In je hoofd lijken de bokalen met hun etiketten 'substantief', 'adjectief', 'werkwoord', 'materie', 'zichtbaar', 'ondoorzichtig', 'transparant', 'opaak' op hun glazen of plastieken schappen te rinkelen.

10. Kunsthistorici verwijzen bij het werk van Robert Therrien naar pop-art (natuurlijk, het gebruik van alledaagse voorwerpen en iconen) en minimalisme (de vereenvoudiging tot elementaire vormen, de vrijwel industriële vervaardiging). Misschien, denk ik nu ik achteraf de foto's bekijk, vergeten ze de concept art. Een kunststroming waar je niet 'high' van wordt, (te) onderkoeld, te veel afgeleide filosofie. Het boeiendste gedeelte van Therriens werk heeft er een streepje op voor. Meer dan de conceptkunstenaars materialiseert hij de denk- en waarnemingscategorieën die in dat brein van ons aan het werk zijn. Het Ding an sich, wist Kant, is onkenbaar.

Museum De Pont, Tilburg, t/m 15 mei 2011.

Bereishit

2011-04-30T15:30:00.005+02:00

In Kleve

2011-04-21T20:54:00.004+02:00

(In een van de mooi geometrisch aangelegde vijvers van het Kurpark zien ze plots een waterdier zwemmen.)

— Kijk, een bever!
— Is dat geen otter?
— Nee, een otter heeft een gladder vel. Deze heeft een hariger pels.
— Zie hem naar ons toe komen zwemmen, heen en weer. Een bever met 'Zeigelust'.
— Wat raar, hij heeft oranje tanden!
— Ja, een echte showfiguur!
— Castor in het Latijn, zoals Castor en Pollux. Waren dat ook niet de bijnamen van De Beauvoir en Sartre?
— En waarom?
— Tja, dat weet ik niet meer. Enfin, hij mag op de foto.

'Less is more'

2011-04-16T19:43:00.001+02:00

Kijken

2011-04-05T21:43:00.016+02:00

1. Een groep schoolkinderen, duidelijk Brits, kijkt ergens naar. Ze zijn frontaal gefilmd, al blikt niemand in de camera. Het lijkt wel een koor. Ze staan naast, soms ook schuin achter elkaar. De achtergrond is hagelwit. Ze zijn met een stuk of tien. Het merendeel jongens, een paar meisjes slechts. Ze horen bijeen, ze dragen een uniform. Een grijze trui, een wit hemd en een rode stropdas. Ze zijn, schat ik, een jaar of tien.

2. Het uniform maakt ze niet zo gelijk dat ze ophouden individuen te zijn. Ze verschillen, in grootte, in haarkleur, in lichaamsbouw, in hun gezichtsuitdrukking. Soms komen ze alleen in beeld, close up, soms met twee of drie. Er zijn drie schermen, gescheiden door een zwarte strook. Maar de beelden horen bij elkaar. Meer nog: meer dan eens overlappen ze elkaar, lichtjes.

3. De eerste minuut zeggen de kinderen niets. Ze kijken enigszins verstoord, verbouwereerd, sommigen met priemende blik, alsof ze willen begrijpen maar voor iets staan wat ze nog nooit gezien hebben.

4. Een jongen verbreekt het zwijgen. ‘I see a woman crying … and loads of different shapes.’ Een ander vult hem aan. Wie spreekt, is niet noodzakelijk in beeld. Je hoort een stem, je ziet een gezicht dat zwijgt, je leest een Engelse ondertitel bij een kind dat niet spreekt. Soms passen gezicht, mondbeweging, stem en ondertitel echter wel bij elkaar.

5. Ze hebben het over de vrouw die ze zien, vormen, kleuren. Eerst – is hun dat zo opgedragen of doen ze het spontaan? – beschrijven ze. ‘I can see …’ Maar al gauw beginnen ze in te vullen, te interpreteren. Waarom lijkt ze een zakdoek op te eten? ‘She is lonely … terrified … worried …’ Dan verzinnen ze contexten, achtergronden, verhalen. Waarom de vrouw daar zo kijkt als ze kijkt. ‘She seems ..’. ‘It might be her birthday.’ ‘She is crying for joy.’ Hun interpretaties verschillen. Een meisje zegt: ‘She thinks the world is a bad place, so she cries for that.'

6. Hun stemmen wisselen elkaar af. Op elkaar reageren doen ze nauwelijks. Ze kijken zelden naar elkaar. Gaan niet in discussie. Hun blik blijft gericht op de reproductie van het schilderij dat wij, kijkers naar dit videowerk, niet te zien krijgen. Wel volgen hun uitspraken elkaar sneller op. Je krijgt evenwel niet de indruk dat zij hun greep op het schilderij versterken. Dat lijkt hen ook niet te bekommeren. Ze willen geen gelijk halen. Niet het laatste woord hebben.

7. Ze hebben ook niet het laatste woord. De laatste anderhalve minuut van het videowerk, dat twaalf minuten duurt, zwijgen ze opnieuw. En blijven kijken.

8. En wij kijken naar hen. Als naar figuren op een groepsportret, De staalmeesters of Las Meninas. Ze lijken minder fictief, want niet geschilderd maar in High Definition opgenomen. Haarscherp afgetekend tegen het witte scherm. Met hun sproeten, hun rosse, blonde of zwarte haar, hun brilletje. Eén jongen heeft niets gezegd. Een andere jongen wrijft aan z’n schouder waarop de jongen naast hem haast al die tijd heeft geleund. Ze hebben, vaker dan gewoon is voor hun leeftijd, nogal ’s een frons boven hun neus.

9. Dat het schilderij waar ze naar kijken er een van Picasso is, weten we door wat een meisje vertelt. ‘Misschien wilde Picasso gewoon anders tekenen dan hoe er tevoren werd getekend’ zegt ze. Heeft ze dat gehoord? Voelt ze het vanzelf? Het is niet uit te sluiten. De kinderen zeggen wel meer dat je niet zou verwachten. ‘Maybe she is all people brought together in one human.’ Een kunstfilosofisch inzicht dat kan tellen.

10. De kinderen keken naar een reproductie van Pablo Picasso’s Femme en pleurs, in 1937 geschilderd als een van de vele voorstudies voor zijn Guernica. Rineke Dijkstra, befaamd portretfotografe – wie kent niet dat onvergetelijke pubermeisje in badpak op het strand? – filmde hen met drie camera’s. The Weeping Woman, Tate Liverpool (2009) toont dat er ook een bijzondere videokunstenares in haar schuilt.

projectzaal De Pont, Tilburg, t/m 18 september 2011

'Niet, niet dan in uw aarde'

2011-03-23T17:33:00.002+01:00

Kiefer in Oud-Turnhout

2011-03-18T16:54:00.001+01:00

Collegetijd: het begin (Anamnese, 3)

2011-03-09T11:35:00.020+01:00

Van het moderne gebouw in de Nieuwlandstraat trekt hij in 1964 naar het 19e-eeuwse Sint-Jan Berchmanscollege in de Ursulinenstraat. Later zou hij eens een anarchist ontmoeten die elk ontzag voor architectuur, zelfs als kunst, afwees. ‘Ik kan geen bewondering opbrengen voor iemand die me voorschrijft waar ik moet lopen.’ Als elfjarige heeft hij daar nog geen weet van, maar het is een feit dat hij zich het begin van zijn collegetijd herinnert als de kennismaking met de kerkers van Piranesi (die hij toen evenmin kende). Een reusachtige dubbele houten toegangsdeur waarboven in beroet arduin ‘Collège St.-Jean-Berchmans’ is gebeiteld. Een ingewerkte gevelsteen iets verderop vermeldt met bescheiden trots ‘Sint-Jan Berchmanscollege’. Dat hier tot begin jaren 1950 een hevige taalstrijd heeft gewoed, staat buiten kijf. Dit is Brussel/Bruxelles.

De ‘koer’ (het Vlaamse woord voor speelplaats) is of lijkt althans kleiner dan die van de lagere school. Er is geen boom te zien, maar dat is hij al gewend van de voorbereidende. Erger is de door stenen veroorzaakte claustrofobie. Strenge hoge gevels van vier of meer verdiepingen sluiten de speelplaats in, enkel onderbroken door een ontzaglijke blinde muur waarachter zich de kerk bevindt, waarvan je alleen de hoge koepel ziet. Een gaanderij met indrukwekkende maar pokdalige gietijzeren pilaren dient als schuilplaats bij regen. Aan de buitenkant heeft het gebouw hypertrofische tralies, aan de binnenkant zijn de vele ramen in ontelbare kleine ruiten onderverdeeld. Dat heeft een praktisch nut: de kleine maar harde ballen waarmee hier in het wilde weg gevoetbald wordt, kunnen geen glas doen sneuvelen.

Wanneer het schoolplein tijdens de speeltijd volloopt met 700 lawaaierige leerlingen is het vooral zaak collateral damage te vermijden. Wie een bal tegen het hoofd krijgt, loopt een halve dag vuurrood gloeiend rond. De prikkelende stank die er hangt komt van de nabijgelegen koffiebranderij Jacqmotte, vermengd met de uitlaatgassen van de diesellocomotieven op de nabije Noord-Zuidverbinding. Eten doen ze in een vuilgroene refter in de kelder, een ruimte met een te laag plafond. ‘Het kot’ wordt de school genoemd, een woord dat ook gevangenis betekent.

Moet hier zijn socialisering worden voortgezet? De eerste tijd lijkt het vooral ‘grootbrengen door kleinhouden’ (een boektitel die hij ook pas vele jaren later zal leren kennen). De leerlingen dragen een uniform, grijs met een vaalgroen collegeschildje. Daarop staat een wapenschild en de spreuk Libenter, wat ‘graag’ betekent. Of die spreuk daar terecht staat, moet nog blijken. De herinnering aan de eerste jaren is in elk geval zo beperkt dat er verdringing in het spel moet zijn. Hij kan zich nauwelijks nog iets voor de geest roepen, moet de eerste woordjes Latijn hebben geleerd, voor het eerst les van vakleraren hebben gekregen en veel meer nieuwe dingen. Zijn klasseleraar, de heer Cauwelier, is een rustige, aardige man. Toch is de enige scherpe herinnering die hij aan hem heeft hoe hij hem ’s toen hij plots in de klas ziek was geworden en had moeten braken, met zijn auto naar huis heeft gebracht. Het wat stoffige dashboard met een H. Christoffel, het gesprek waarmee de leraar hem op zijn gemak probeerde te stellen.

Op geregelde tijdstippen worden meerdere klassen in een van de studiezalen met houten banken samen gezet. Meneer Van Osta, de zwartbebrilde directeur van de lagere school en muziekliefhebber, geeft hun met grammofoon, versterker en luidsprekers initiatielessen klassieke muziek. Hij leert hen de verschillende instrumenten kennen – daarvoor zal hij wel Prokofjevs Peter en de wolf hebben gebruikt – en laat De Moldau van Smetana horen en De vier jaargetijden van Vivaldi. ‘Hoort ge wel?’, zegt hij met krakende stem, ‘klassieke muziek gaat over iets, als ge maar goed luistert kunt ge de rivier horen stromen. Eerst nog een klein ruisend beekje, en op den duur die geweldige stroom! En hoort ge de jagers, de boeren hun dansfeesten, de donder en het onweer?’ Hij vindt het aangename lessen en heeft tegelijk het gevoel dat er iets niet klopt: muziek hoeft toch geen verhaaltjes te vertellen, geen schilderij van de werkelijkheid te zijn? Het zijn zulke lessen die knopen leggen in zijn denken: kwesties waar hij niet klaar mee is, dingen waar hij op terug moet komen, die hij moet trachten te ontwarren.

In de vijfde (er wordt afgeteld van zes naar retorica, dus het tweede jaar) krijgt hij voor het eerst een jezuïet als klasleraar, de jonge, dynamische pater Coulier. Hij heeft een rijzige gestalte, een weelderige gitzwarte haardos en altijd een blos op de wangen. Bij de eerste lessen Grieks leert hij hun het Griekse alfabet; de klas dreunt ‘alfa, bèta, delta, gamma, epsilon, zèta, èta, thèta…’. Hij laat hen een twintigtal woorden opschrijven om hun te tonen ‘hoe gemakkelijk’ die oude taal is. Ze krijgen huiswerk mee: schrijf de Nederlandse vertaling naast het Griekse woord. Hij herinnert zich σπoυδη, spoed natuurlijk. Die avond is hij even in de war. Is Oud-Grieks dan alleen Nederlands met andere letters? Moet je daar dan zo lang mee bezig zijn? Al gauw weet hij beter. Hij vindt het Grieks, hoe verbasterd ze het waarschijnlijk ook uitspreken, mooi klinken, mooier dan Latijn. Latijn doet hem – haast te vertrouwd – aan de kerk denken, en later wordt het hem veel te militair.

In de lessen Nederlands moeten ze elk voorlezen uit een boek dat ze gelezen hebben. Hij kiest, hoe kan het anders, een stukje uit Erik van Godfried Bomans. De pater en de klasgenoten blijken enthousiast. Hij mag nu vele lessen na elkaar vijf minuten uit het boek voorlezen. Dat is fijn, maar het meeste heeft hij aan die ene keer dat de pater hem onderbreekt en terechtwijst. ‘Je leest nu wat de slak zegt, Erik, maar kan de slak dat zo snel zeggen? Opnieuw dus, en veel trager!’ Dit knoopt hij in zijn oren. Het belang van inleving.

Causaal

2011-02-16T19:51:00.003+01:00

Het ware beeld

2011-02-04T15:45:00.013+01:00

Terwijl ik in een klaslokaal de scheurkalender update, valt mijn oog op de naam van de heilige die op 4 februari wordt gevierd: 'H. Veronica, patrones der fotografen'. Ik hou wel van zulke verbinding van oud en nieuw. De zweetdoek die Veronica in een reflex van medeleven gebruikte, de afbeelding die Christus' gelaat erop bleek te hebben nagelaten, de zelfs ziekten genezende kracht die volgens de legende van het kijken naar het vereerde doek uitging ... ze mogen tot een ver verleden behoren, maar met beelden en afbeelding zijn we nog lang niet klaar.

Veronica's zweetdoek heeft natuurlijk wat voor op de meeste afbeeldingen: hij is spoor (index) en gelijkenis (icoon) tegelijk, en meteen ook een teken (symbool) voor de verheerlijking van het 'verlossende' lijden in het christendom. Het volk, nooit zo dom als waar het voor wordt gehouden, vierde er ook zijn (gebrek aan) etymologische kennis op bot, Latijn en Grieks vermengend en een anagram toe. Veronica, die naam moest wel een voorteken zijn van de beloning die ze voor haar goede daad kreeg. Vera icon, waar beeld.

Of portretten iemands 'ware' aard kunnen uitdrukken, is een ernstig punt van discussie. Dat veel mensen foto's van (al dan niet overleden) familieleden en vrienden bij zich in de huiskamer plaatsen, lijkt me vooral een plaatsvervangende functie te hebben, een uiting van 'nabij willen hebben' en 'graag zien', ook al is iemand er (even) niet (of nooit meer). In de gebruikssfeer, bij de dienst bevolking bijvoorbeeld, dienen portretfoto's ter identificatie. Als de foto niet gelijkt, wordt ze afgewezen. Of ze behoren, in media en reclame, een publiek figuur (nog) meer glamour te geven. Is de foto niet flatterend genoeg, dan wordt hij verworpen of geretoucheerd.

Thuis zoek ik een opmerkelijk fotoboek van Martijn Doolaard (*1966), dat vorig jaar bij uitgeverij Voetnoot is verschenen. De titel ervan is al even bevreemdend als het zeventigtal zwart-witte 'portretfoto's' die het bevat: Crime passionnel. Het valt me op hoe in de artistieke fotografie een portret lang niet identificeerbaar of glorieus hoeft te zijn. Onder elk portret staat wel een voornaam, een initiaal van de familienaam, een beroep of een hoedanigheid en een afkorting van hun land − het gaat dus om bestaande mensen − maar tegelijk zien de geportretteerden er niet uit. Hun hoofd of hun gezicht wordt slechts fragmentarisch weergegeven. Ze lijken op te rijzen uit een zwarte inktpoel. Delen van hun gezicht lijken weggevreten, de ogen (‘spiegels van de ziel’) verzegeld. Ze zijn soms gemetamorfoseerd tot bijna vormeloze wassen klompen, grillige puzzelstukken, schimmige lichtvlekken.

Een paar keren wordt een koppel weergegeven: vrijwel abstracte embryo’s van licht in duisternis, bijna niet te onderscheiden. Door extreme onscherpte, verhevigde schaduwwerking, een ongewoon laag of hoog camerastandpunt en de magie van de donkere kamer zijn deze gezichten vervreemd. Ze herinneren aan dodenmaskers (‘het leven is elders’), aan ongeloofwaardige foto’s van ‘geesten’, aan ondoordringbare No-maskers. En toch weet je: hier is een mens afgebeeld. Een namenlijst achteraan maakt vaak zelfs precieze identificatie mogelijk, maar als je sommige van die mensen kent, verbluft de afstand tussen het vertrouwde gezicht en Doolaards portret des te meer.

Kloppen de portretten dan niet? Zondigen ze ook tegen het principe van ‘innerlijke’ gelijkenis? Ik geloof dat ze nog een stap verder gaan en de pretentie van de afbeelding − het wezen van iemand of iets te kunnen vatten − onderuit halen: geen mens verbeelde zich een ander te kennen. Ondanks de onthutsende, ja zelfs monumentale indruk die deze beelden maken, lijken ze tegelijkertijd te wijzen op hun eigen willekeur: een momentopname te zijn van een van de honderden facetten die een mens (ieder mens) kan vertonen. Het verklaart het organische, vervloeiende karakter van veel van deze portretten, de eeuwige strijd erin tussen licht en donker.

Er zijn boeken die je niet kunt lezen maar alleen herlezen. De portretfoto’s van Martijn Doolaard, hoe ‘afstotelijk’ ze volgens de conventionele norm ook zijn, vragen om de blik niet weg te slaan, je afkeer te overwinnen en ze steeds opnieuw te bekijken. De inleiding van Eric Min situeert ‘De catastrofale portretten van Martijn Doolaard’ in de geschiedenis van de fotografie en van het schrijven en denken over fotografie (Baudelaire, Proust, Barthes). Het meest toepasselijk is de uitspraak van Kafka naar aanleiding van een nieuwe pasfotoautomaat in Praag: 'De fotografie bindt de blik aan de oppervlakte. Daardoor wordt het verborgen wezen verduisterd dat als een spel van licht en schaduw door de contouren van de dingen heen glanst. Zelfs met de sterkste lenzen kun je dat niet te pakken krijgen. Je moet er op het gevoel naar tasten.'

Voorbereidende (Anamnese, 2)

2011-01-23T11:14:00.010+01:00

In 1963 sturen zijn ouders hem naar de voorbereidende afdeling van het Sint-Jan Berchmanscollege in Brussel. De straat heet Nieuwland. De pastoor in Dilbeek fulmineert op de preekstoel tegen ‘sommige ouders die de jongensschool niet goed genoeg vinden voor hun kind’. Zijn vader is razend, maar de wekelijkse kerkgang wordt niet gestaakt. De eerste weken van september staat hij moederziel alleen op het na de dorpsschool immense speelplein, dat gedeeltelijk omgeven wordt door oude gebouwen.

Hij observeert de afgebladderde raamkozijnen, de bloempotten op de vensterbanken, de half gescheurde gordijnen, de rommel op de armoedige balkons. Hij leunt tegen een muur, de andere jongens, die al veel langer samen zitten, spelen tegen een razend tempo voetbal. Hij slaat hen gade, doet niet mee, voelt zich eenzaam, denkt aan de prent in het gewijde geschiedenisboek: ‘De verdrijving uit het Paradijs’. Het is een zachte septembermaand. De hemel is blauw maar de lucht stinkt naar de diesel van de locomotieven op de Noord-Zuidverbinding vlakbij.

In het moderne klaslokaal – glas, beton en ongepleisterde bruine steen – kun je de treinen geregeld langs horen denderen. Meneer Vanderstraeten, een lange man met blozend gezicht, houdt de teugels van zijn klas stevig in handen. Op een keer spelen ze toneel. Hij is de heilige Antonius. De meester doet hem een lange zwart glimmende priestersoutane aan, met kleine ronde knoopjes. Aan het dichtknopen lijkt geen einde te komen. Achteraf zegt de onderwijzer: ‘Zo’n priesterkleed zou u later niet misstaan, Erik.’ Vanaf nu begrijpt hij de uitdrukking ‘roepingen wekken’. Voor zinsontleding staat hij achter, voor de rest kan hij als leerling uit een ‘boerenschool’ goed volgen.

Op een dag roept meneer Vanderstraeten hem aan het bord en vraagt: ‘Schrijf eens een 8.’ Hij weet waar de man op doelt, dat cijfer kost hem altijd veel moeite en dan nog ziet het er niet uit. Twee aangebroken eierschalen die wankel op elkaar liggen. Nadat hij drie, vier keer de 8 heeft geschreven op zijn manier – de klas gniffelt – neemt de meester zijn krijtje en schrijft er een paar vloeiende 8’en naast. Vervolgens neemt hij zijn hand vast, die zin heeft om het krijtje te laten vallen, tilt ze hoog op, laat ze dan schuin naar beneden glijden, onderaan een boog naar rechts maken, diagonaal links naar boven opklimmen en daar met een zwierige boog naar het uitgangspunt de 8 afronden. ‘Ziet ge wel dat ge ’t kunt?!’ Hij voelt opluchting, beseft voor het eerst iets geleerd te hebben en schrijft ’s avonds thuis voor zijn plezier tientallen vlotte 8’en. Bijna een halve eeuw later overkomt het hem nog dat hij bij het schrijven van dat cijfer aan meneer Vanderstraeten moet denken.

België

2011-01-09T19:35:00.002+01:00

Nuchter

2011-01-01T09:09:00.008+01:00

Wird's besser? Wird's schlimmer? fragt man alljährlich.
Seien wir ehrlich: Leben ist immer lebensgefährlich!

Wordt het beter? Wordt het erger? vraagt men elk jaar.
We kennen elkaar: leven kan nooit zonder levensgevaar!

(Erich Kästner, vert. EdS)

Image

2010-12-29T16:55:00.001+01:00

Sprakeloos

2010-12-18T16:33:00.007+01:00

Weh mir, wo nehm' ich, wenn
Es Winter ist, die Blumen, und wo
Den Sonnenschein,
Und Schatten der Erde?
Die Mauern stehn
Sprachlos und kalt, im Winde
Klirren die Fahnen.

Wee mij, waar neem ik, wanneer
Het wintert, de bloemen en waar
De zonneschijn
En schaduw van de aarde?
De muren staan
Spraakloos en koud, de vanen
Klapperen in de wind.

Wee mij, waar vind ik, als
Het winter is, de bloemen, en waar
De zonneschijn,
En de schaduw der aarde?
De muren staan
Sprakeloos en koud, in de wind
Kletteren de weerhanen.

Wee mij, waar haal ik, als
Het winter is, de bloemen, en waar
De zonneschijn
En schaduw der aarde?
De muren staan
Zwijgend en koud, aan masten
Klapperen vlaggen.

Wee mij, waar neem ik, nu
het winter wordt, de bloemen en waar
de zonneschijn
en schaduw der aarde?
De muren staan
zwijgend en koud, in de wind
knersen de weerhanen.

Wee mij, waar vind ik, als
Het winter is, de bloemen, en waar
De zonneschijn
En schaduwen der aarde?
De muren staan
Sprakeloos en koud; in de wind
Kreunen weerhanen.

Helaas, waar haal ik, nu
het winter wordt, de bloemen, waar
het licht van de zon
en van de aarde de schaduw?
Sprakeloos, koud
staan de muren, weerhanen
krijsen in de wind.

Wee mij, waar haal ik, als
Het winter is, de bloemen, en waar
De zonneschijn,
En schaduw van de aarde?
De muren staan
Sprakeloos en koud, in de wind
Knarsen de weerhanen.

Slotstrofe uit Friedrich Hölderlin, 'Hälfte des Lebens', vertaald door Albert Verwey, Kester Freriks ('Helft van het leven'), Harry Mulisch ('Helft van het leven'), Ad den Besten ('Halverwege het leven'), Jaak Fontier ('Levenshelft'), Piet Thomas-Ludo Verbeeck ('Halfweg het leven') en Erik Derycke-Geert van Istendael ('Helft van het leven').

Gehoord (4)

2010-12-10T16:08:00.010+01:00

'De mens is het schoonst wanneer hij kleren aanheeft.' (A.D., 1962)

'Asgedaniegeluuft, mokikaaietsanderswaais.' (L.D.R., 1963)

'Erik Chocopastaaa!' (M., M., Ph. en L.D., 1964)

'Les chats et les chiens nous apportent beaucoup de clients.' (dr. J.V.d.B., 1965)

'Zorgt dat ge niet in affronten valt.' (E.D.B., 1966)

'Da's zoals ne gedevalueerde frank: ge hebt er nie veel meer aan, maar ge smijt hem ook nie weg.' (F.V., 1974)

'Gij durft de mensen nogal tegen hun schenen schoppen!' (M.M., 1979)

'Laat de mensen dat. 't Is het enige plezier dat ze hebben.' (zr. E.D.S., 1979)

'Denken kann man alles. Nur muss man es nicht glauben.' (J.-P.B., 1981)

'Moet dat al een naam hebben?' (A.D.S., 1984)

'Waarom laten jullie de rolluiken neer? Zien jullie het donker niet graag?' (E.D.S., 1985)

'Ze hebben twijfelaars van ons gemaakt.' (L.M., 1996)

'Er hat mich gequält. Ich habe ihn gequält. (B.H., 1999)

'God is een woord.' (D.D., 2001)

Vroeger

2010-11-28T10:39:00.008+01:00

In aantal zou het een schoolklas kunnen zijn, maar de kinderen verschillen te erg in leeftijd. Ze zijn met veertien. Een vijftiende is een paar dagen na de geboorte gestorven. Vijf jongens, negen meisjes, en als om dat overwicht te compenseren, houdt de moeder zich gedeisd: ook voor de fotograaf maakt ze geen uitzondering. Ze kijkt niet in de lens, maar naar haar benjamin met de blonde krullen, die op vaders schoot mag zitten. De vader kijkt streng; hij vertegenwoordigt ook hier het gezag, een man van een andere wereld. De stijve kraag zit hem als gegoten.

Hij draagt het donkerste pak. De ernst vraagt zwart. Ook zijn oudste zoon, die boven iedereen uittorent, is vrij donker gekleed. Hij zal zijn hele leven de ernst van zijn vader met de zachtheid van zijn moeder verenigen. De zoon links heeft een iets lichter pak aan. Hij lijkt wat gehaast, alsof hij maar even tijd heeft om te poseren. Later wordt hij dorpspastoor en jaagt in zijn vrije tijd op vogels. 'De dieren zijn er voor het nut en het plezier van de mensen', zo wuift hij bezwaren weg. De derde zoon houdt wat afstand en kijkt uitdagend in de lens. Over zijn weerbarstige volle haar zal hij later (hij is vroeg kaal geworden) vertellen dat hij er kammen op stuk brak.

De oudste dochters kijken ouwelijk, zelfs al dragen ze lichte kleren. Misschien zijn ze al vroeg co-moeders voor de jongere kinderen geworden. Een ervan, uiterst schrander, wordt kloosterzuster in Melle en sterft (zoals een andere zus) vroeg. In haar schooltijd correspondeert ze in het Grieks met haar jongere broer. De jongere dochters zijn, net als de jongste zonen, in het wit gekleed, tot hun kousen toe. Zij glimlachen nog of tonen een aanzet daartoe. Ze zullen op hun beurt moeders van vaak grote gezinnen worden, al heeft geen enkele nog veertien kinderen. Eén vertrekt in de oorlog als missiezuster naar India. Ze stuurt vanuit Srivilipputtur flinterdunne, volgetikte luchtpostbrieven naar haar familie en komt aanvankelijk bijna nooit, later om de vijf jaar op bezoek in België. Eén dochter blijft ongetrouwd. Eén zoon wordt jezuïet.

De foto moet begin jaren twintig zijn gemaakt, in hun tuin in Zele.

Gebed (Hans Arp)

2010-11-21T09:36:00.008+01:00

Zuiver licht
verlos ons van de zinloosheid.
Verlos ons van het zinloze lijden
van de zinloosheid.
Het volstaat niet
dat er af en toe
een druppel op de hete steen
van de aarde valt.
Verlos ons
van de pooiers van de zinloosheid
de triomferende menseneters
praalzieke brulapen.
We dwalen in zinloos lijden.
We zijn de eeuwige zandzwervers.
We wentelen ons in bedden
van gloeiend zand.
Het is om te lachen
het is om te huilen
het is om opzettelijk waanzinnig te worden.
Wee ons arme dwazen.
Aan welke waanzin zijn we ten prooi.

Uit: Hans Arp, Ich bin in der Natur geboren. Gedichte (Luchterhand Literaturverlag, Hamburg 1992), vert. Erik de Smedt.

Affiniteiten

2010-11-14T20:43:00.010+01:00

bezoeksters in de tentoonstelling Collectie XXVI - De Artefactum-jaren, M HKA, t/m 20-02-2011 (boven: Michael Witlatschil, Ich 3, 1983, beneden: Lili Dujourie, The Kiss, 1986)

Het raadsel vergroten

2010-11-01T13:26:00.006+01:00

Ze kenden elkaar niet veel langer dan een half jaar. Zij was 26, hij 24. Van uitgever J.W. had ze de opdracht gekregen een boekje te schrijven ten behoeve van het literatuuronderwijs. Ze besloten er samen aan te werken. Op haar helemaal in het blauw geschilderde zolderkamer, waar een donkerblauwe ligbank stond, wisselden ze het minnekozen af met denken, praten en schrijven over wat ze beiden (toen en ook later) de beste roman van Harry Mulisch vonden. Toen het manuscript moest worden ingeleverd, stelde ze voor een pseudoniem te gebruiken: de naam van haar vroeg overleden moeder. Dat was, Chantage op het leven indachtig, een mulischiaanse truc, een kleine overwinning op het onherroepelijke. Nu en dan moesten ze lachen om de situatie: dat uitgerekend zij twee, daar, toen, zich bogen over Het stenen bruidsbed.
_______

Wat de mens wil ontsluieren is het raadsel van zijn bestaan, de ultieme werkelijkheid, 'die niet meer verhelderd kan worden, die geen achtergronden meer heeft omdat ze zelf achtergrond is en werkelijkheid: de bodem van de hoge hoed waarin de konijnen huizen.' (Voer voor psychologen, 1961, p. 85.)

Dit zijn wordt oppervlakte, krijgt vorm in zijn negatie: het niets, de dood. Pas in de vernietiging wordt de existentie zichtbaar; geconfronteerd met de dood beseft de mens dat hij leeft. M.a.w. het niets maakt het mysterie helder, maar heldert het niet op, geeft geen antwoord op de vraag naar het waarom, de zin van de werkelijkheid, zodat het zijn in de mens een niet eindigende verwondering en verbazing blijft wekken:

Verbazingwekkender dan wat de mensen doen, is het feit dat ze er zijn. De verbazing over dit elementaire gegeven, is misschien één van de dingen die ik voelbaar wil maken — uiteraard door middel van wat ze doen.
(Voer voor psychologen, 1961, p. 38.)

In zijn roman Het stenen bruidsbed heeft Mulisch het raadsel van het leven aanwezig gesteld, uiteraard langs de vernietiging ervan, nl. het bombardement op Dresden. Het is betekenisvol dat Corinths zoektocht naar de zin van het bestaan gebeurt in een ruimte van verwoesting. Immers, geconfronteerd met de zinloze vernietiging, beseft Corinth het eenvoudige en toch zo verbazingwekkende feit dat hij leeft. Op het ogenblik van zijn depersonalisatie is Corinths reis ten einde. In het niet-bestaan is zijn bestaan zichtbaar geworden. Deze reis heeft echter geen verduidelijking gebracht: Corinth kan zichzelf, zijn verleden niet bereiken of begrijpen. Ertussen bevindt zich het bodemloze zwarte ravijn van het niets, het raadsel.

[...] het enige wat de lezer van deze reis meebrengt als 'souvenir', het enige wat hem rest van zijn leven is een kleine, zwarte goochelaarshoed met op de bodem ervan de verwondering over het duistere feit van leven en dood.

Uit: Marie Delleuse, Omtrent Het stenen bruidsbed van Harry Mulisch (Manteau, Brussel & Amsterdam, 1978)

Perspectief

2010-10-22T15:46:00.008+02:00

Soms moet je even weg zijn om te beseffen hoe goed het 'gewone' is.

Verduidelijker

2010-10-09T19:10:00.002+02:00

Evolutie

2010-10-01T09:45:00.003+02:00

Hmm, smetvrees? En dan te bedenken dat men je bij een familiereünie in Zele een bijzondere lepel met een lange steel toonde. Waarvoor die wel diende? Toen de hele familie minutenlang het juiste antwoord had staan raden — vergeefs! — kwam de oplossing: dat is de lepel waarmee overgrootvader De Smedt, handelaar in veevoeders en meststoffen, de kwaliteit van de aangeboden 'beer' (gier) proefde.

Uit de grond, schieten

2010-09-10T12:46:00.000+02:00

Koorddansen

2010-08-21T16:00:00.000+02:00

We saltoën hoog in de hoogte, nu
voor zich sprekend en spontaan rijmend,
en dromen van een i n d i v i d u
van woorden, haast bezwijmend.

Wat zet ons aan — waarom? waartoe? —
het vloerkleed te verlaten?
Een nooit ontraadseld Who 's Who
in val en vlucht te vatten.

Wie van zo hoog naar beneden kijkt,
ziet slechts wat verpaupert/verdwaalt.
Ik zeg: wie gedichten schrijft, blijkt
gek; wie ze gelooft, die maalt.

Ik speel met mijn astraallichaam klavier,
v i e r v o e t i g — met veertig tenen —
Met de voeten op de grond alhier
noemt men ons schizofrenen.

De Loreley maakt los d'r haar
aan de afgestorven Rijn ...
Ik zweef gracieus in levensgevaar
precies tussen vriend Heine en Vriend Hein.

'Hochseil' van Peter Rühmkorf (1929-2008) was het te vertalen gedicht voor de Vertaalwedstrijd - 3e editie (vertaling EdS). De afbeelding toont de sculptuur Het zwarte schaap van Johan Muyle op de tentoonstelling Nieuwe monumenten in het Middelheimmuseum, Antwerpen (t/m 15 september 2010).

Je zag in het S.M.A.K.

2010-08-13T16:22:00.000+02:00

dat Panamarenko's vlieg-tuigen soms aan grote witte ballonnen hangen, als beveiliging mocht het tehnische vernuft het laten afweten,

dat Luc Deleu al in 1979 de laatste steen van België aanbracht (misschien kan Bart De Wever hem als voorvader adopt- of annexeren),

dat weinig bezoekers (uit eerbied voor de kunst?) op de koperen platen van Carl André durven te lopen, al wil de kunstenaar niets liever en al kan ik me niet voorstellen dat de suppoosten van het S.M.A.K. er iets op tegen hebben,

je rook dat de Wirtschaftswerte van Joseph Beuys — die vroeger, of is dat herinneringsverfraaiing, lekker geurden — behoorlijk stinken, wat een langduriger contemplatie in de weg staat (Wirtschaft stinkt, ook een statement),

dat Beuys' tekeningen tot het fijnste behoren wat na 1945 is voortgebracht, maar dat zijn Erdtelephon er ook mag zijn,

dat natuur en cultuur meer met elkaar te maken hebben dan gewoonlijk wordt aangenomen en dan denk ik niet alleen aan Marcel Broodthaers' eierschelpen en Panamarenko's Hofkes maar ook aan de nooit geziene voorwerpen van Tamara Van San,

hoe Raoul De Keyser van het schilderen naar de natuur (prikkeldraad, een kraantje met een waterslang, een krijtlijn op een voetbalveld) is weg geëvolueerd,

dat het S.M.A.K. erbij wint als er een muur wordt gesloopt en een zaal dubbel zo ruim wordt,

dat de verweerde oude stukken hout en de ruwe bruine touwen van Bernd Lohaus het uitstekend kunnen vinden met de zwarte spiegel die de wereld op zijn kop zet en de gepolijste schijf van Ann Veronica Janssens,

dat Walter Swennen het prototype of anders gezegd het heerlijk wilde oerbeeld van de bananenschil heeft geschilderd, waarvoor je zo moet oppassen omdat je er lelijk over kunt uitglijden, en iets heel moois met haaientanden,

dat de kunst van het presenteren erin bestaat twee dingen samen te voegen die elkaar haast ongelooflijk versterken: een vroege foto van Dirk Braeckman, twee dimensies dus, en een horizontaal aan een gewrongen roodbruin touw opgehangen zware metalen staaf van Giovanni Anselmo, als wisten we nu wat de afsnijding van de vrouw op de foto aan het oog onttrok,

dat videokunst, eigenlijk niet meer dan pixels, heel zintuiglijk en zinnelijk kan zijn en dat Koen Theys' fascinerende 2 uur en 55 minuten durende Lied van mijn land — Het Rijngoud en Die Walküre misschien 's beter op tv of in de bioscoop kan worden getoond, hoewel vijf minuten kijken ook al een ervaring is

en je vond het mooi dat het zuiltje in beeld ook in de projectieruimte staat: wat is waar, wat is echt?,

dat het niet alleen om verkleuring te voorkomen goed is dat Thierry De Cordiers tekeningen in een sombere zwarte zaal hangen, inktzwart, inktblauw, landschappen vrouwelijk van natuur, en dan het licht op die kogelronde, harige, zich met bord en al volvretende Gargantua,

dat je in de Factory, het achterafzaaltje waar bijna niemand komt, in een oude fauteuil naar een dvd over Johan De Wilde kunt kijken die in zijn monomane precisie met grafiet en potlood zoekt naar fragmenten van een beeld dat ooit is geëxplodeerd,

en je haalt opnieuw zijn Ein deutscher Soldat voor de geest: geen grafsteen, geen monument, geen boektitel, geen bevel, maar wat dan wel,

en je herinnert je dat je daarnaast die reeks oude, vergeelde en kromgetrokken deuren hebt gezien die zomaar tegen een wand hangen en dus nergens voor dienen en dat je van opzij ging kijken en toen je zag dat ze echt van hout waren die golving nog fascinerender werd,

zoals het ook overrompelend is dat Peter Buggenhout zijn sculptuur The Blind Leading The Blind #9 van stof gemaakt heeft, nee geen textiel, maar zoals 'dust to dust',

en hoewel je het jammer vond dat er van de tentoonstellingskrant maar één exemplaar meer over is (ter inzage) en de vriendelijke man bij de kassa zei dat hij wordt herdrukt maar grijnzend de schouders ophaalde toen je vroeg wanneer hij er opnieuw zou zijn,

denk je dat elk nadeel zijn voordeel heeft en dat je nu tenminste niet in dat krantje hebt staan lezen maar gekeken hebt en geroken, gedwaald en gedacht en gegist,

en dat het is alsof je in Xanadu bent geweest, dat vroeger alleen een naam was en dat je er nog wel 's naartoe wilt.

Xanadu! De collectie van het S.M.A.K. belicht door Hans Theys, Citadelpark, 9000 Gent (t/m 3 oktober 2010)

Gehoord (3)

2010-07-30T16:43:00.000+02:00

— Wètte wa ze nog gaon uitvinden? Uiternet! Want internet, dat is er al, hè.
— Ha! En waarvoor gaat dat dienen?
— Da weettekiknie, zenne. Da zulle ze ùk nog moeten uitvinden. (J.J., 2010)

Eiland

2010-07-24T17:54:00.000+02:00

Stiftung Insel Hombroich.'Kunst parallel zur Natur', D-41472 Neuss-Holzheim

Waer bestu?

2010-07-18T22:13:00.006+02:00

1. Hoewel hij voor honderden mensen een tekst voor een doodsprentje heeft geschreven, deed Guido Gezelle dat nooit voor zijn moeder. Wel mijmerde hij in een gedicht over wat er (niet) van haar overbleef.

't En is u van u
hiernederwaard,
geschilderd of
   geschreven,
mij, moederken,
geen beeltenis,
geen beeld van u
   gebleven.

Geen tekening,
geen lichtdrukmaal,
geen beitelwerk
   van steene,
't en zij dat beeld
in mij, dat gij
gelaten hebt
   alleene.('Moederken', eerste twee van drie strofen)

2. Laurent Busine, de curator van A toutes les morts, égales et cachées dans la nuit, brengt in de tentoonstellingskrant de bezoeker meteen op de hoogte dat dit geen tentoonstelling is over de voorstelling van de dood of de doden. De kunstgeschiedenis bevat er anders genoeg: sarcofagen, mummies, middeleeuwse pleurants, voorstellingen van magere Hein met de zeis, opgebaarde of opengesneden lijken ('anatomische les'), historische moordscènes, lijkenbergen in de nazi-uitroeiingskampen en ga zo maar door. Zijn uitgangspunt was een vraag naar iets anders, precies dat waar Gezelle in 'Moederken' naar verwijst. 'Welk beeld zullen wij achterlaten van de korte tijd die wij op aarde doorbrengen, van de enkele stappen die wij hier zetten zonder dat er ook maar het minste spoor van overblijft, alsof we de aarde nauwelijks beroerd hadden? Dat weten we niet. En toch verlangen we dat van ons een beeld blijft voortbestaan — of zelfs meerdere beelden.'

3. De mijnwerkers van de industriële site Le Grand-Hornu kunnen symbool staan voor de talloos veel miljoenen voorbijgangers op aarde die nauwelijks een spoor achterlaten. In de reusachtige voormalige hooischuur heeft Chistian Boltanski een lange wand volgestapeld met verroeste blikken koekjesdozen. De meeste dragen slechts een etiket met een naam, sommige een foto, een jaartal, een administratieve aantekening. Ze reiken meters de hoogte in. Wel tweehonderdvijftig stapels van dertien op elkaar geplaatste hoge dozen. Een overweldigend aantal, en toch besef je dat dit maar een fractie is van al wie ooit in de kolenmijn hebben gewerkt, en die weer maar een partikel van al hun tijdgenoten op aarde. Les Registres du Grand-Hornu slaan je echter niet plat door de macht van het getal, ze verleiden niet tot cynische onverschilligheid. Niet één bezoeker die, na overweldigd te zijn door de imposante muur, niet dichterbij gaat, namen leest, fotootjes bekijkt en even het gevoel heeft vergeten mensen — hoe onbekend ze voor haar of hem ook zijn — tot leven te brengen of althans: zich hun leven een moment voor te stellen.

4. Sporen dus, na-beelden. Arte Povera-kunstenaar Giuseppe Penone heeft zich uitgestrekt in een hoop buskusbladeren en diep uitgeademd. De broze holle sculptuur bewaart de herinnering aan een vluchtige handeling. Als je je voorstelt hoe dit kunstwerk nadien wordt bewaard: de bladeren in zakken verzameld, tot het nog eens wordt tentoongesteld en de kunstenaar weer uit Italië komt overgevlogen — tot hij er niet meer is ... en dan?

5. Er komen nogal wat spiegels voor in deze tentoonstelling. Douglas Gordon toont op een dia een zelfportret waarop hij zijn spiegelbeeld kust. Zijn lippen zijn ingesmeerd met een waarheidsserum. Een wanhopige poging om een waarheidsgetrouw beeld van zichzelf te achterhalen? Van José María Sicilia staan er twee hooggepolijste koperen platen tegen de muur, die voor de toeschouwer fungeren als een vaag spiegelbeeld. In de platen verschijnt, als je goed kijkt, een tekst: 'Quand vas-tu m'oublier' (jijzelf, narcist? of jij meekijkende nabestaande?) en 'Comment te croire'. Zestien zwart-witfoto's van Giuseppe Penone tonen evenveel varianten van zelfportretten van de kunstenaar. Zijn ogen zijn hier niet de spiegel van de ziel (als dat al kan), maar spiegelende ondoorzichtige contactlenzen bedekken iris en pupil. Ze weerkaatsen een stuk stad. Is identiteit meer dan de omgevingsfactoren die op een mens inwerken?

6. Niet alles wat op de tentoonstelling te zien valt, is kunst. Tegenover de efemere bladerindruk van Penone ligt op een sokkel een niet zo grote maar loodzware meteoriet. Sterrenstof. 'Zonder datum' vermeldt het kaartje dat erbij ligt. Elders worden relieken van heiligen uitgestald, een stukje been, een miniem strookje textiel dat een heilige ooit heeft 'aangeraakt'. Nergens wordt de willekeur van een aandenken zo duidelijk. Nergens ook de kracht van de projectie, het willen herdenken. (Mijn enige kritiek op deze tentoonstelling is dat Busine de balans tussen kunst en niet-kunst dit keer te veel naar het tweede heeft doen overhellen, ook al omdat niet alle 'kunst' het niveau van anders haalt. De twee schilderijen van Giorgio de Chirico bijvoorbeeld zijn hemeltergend lelijk.)

7. Wanneer je de black box verlaat waarin David Claerbouts videowerk Long Goodbye wordt getoond (een superpositie van een vertraagd en een versneld beeld die de kijker confronteert met het fascinerend vluchtige van een alledaagse handeling ), kom je in verblindend daglicht. Het laatste luik van de tentoonstelling is honderd meter verder. Een readymade ruimte die zich altijd op de site bevindt: de crypte van de eigenaars van de mijn, de grootindustriëlen van Le Grand Hornu. De dood is de grote gelijkmaker, al proberen de voornaam gebeitelde namen en grafversierselen de maatschappelijke hiërarchie te bestendigen. Enkele nooit gebruikte nissen, kale baksteenholten, weerleggen die pretentie: gaten in de leegte. Open plekken om gevuld te worden, als de afwezigheid van dierbare doden.

Tentoonstelling A toutes les morts, égales et cachées dans la nuit, van 20 juni tot 10 oktober 2010, Musée des Arts Contemporains (MAC's), Rue Sainte-Louise 82, B-7301 Hornu.

Resnais in Vorselaar

2010-07-16T16:40:00.000+02:00

Het laatste examen

2010-06-28T21:13:00.011+02:00

Drie jaar geleden ben ik met hen scheep gegaan, al kregen ze maar twee uur les van me in de week. Duits was niet hun lievelingsvak, als ze zoiets hadden. Bij momenten viel er met hen geen land te bezeilen. Ze hadden een spanningsboog van ten hoogste tien minuten. Slechts één keer was hij langer: toen ik hen enkele nieuwe woorden voor een quiz liet tekenen. Ze leken allemaal ADHD te hebben; alleen stond het niet op papier. Een paar keer had ik zin door het raam te springen. Het zou geen grote gevolgen hebben gehad: ze zaten gelijkvloers. Ik deed het toch maar niet. 'Je bent niet iemand die de deur dichtslaat', zei een jongere collega me onlangs. De waarheid hoor je van een ander.

In het 5e jaar hadden enkelen afgehaakt, sommigen waren blijven zitten, enkelen naar een andere school overgestapt. Wie over was gebleven, bleek na de vakantie – twee maanden die op hun leeftijd veel verschil maken – gerijpt. Dat ze voor Duits ook een seminarie-uur kregen, waarin ze veel zelf konden doen, ze jongerentaal leerden ('Was ist eine Tussi?'), een paar liedjes van Nina Hagen beluisterden ('TV ist 'ne Droge!') en – wat trof dat! – de hyperkinetische film Lola rennt verwerkten, maakte sommigen zowaar enthousiast voor de taal van de oosterburen.

Het laatste jaar viel er met hen prima te werken. Of het nu om Duitse geschiedenis in de 20e eeuw ging, het verschil tussen Ossis en Wessis, proza en poëzie van Goethe, Benn, Hölderlin en Kafka – eigenlijk was geen moeite hun te veel. Toen ze met gloed hun gedicht hadden voorgedragen (een laatste spreekproef) en bewezen hadden dat ze best een toets aankonden voor buitenlanders die aan een Duitse universiteit willen studeren, bleven er nog tien minuten over. Dat zou drie jaar geleden een schrikbeeld zijn geweest, maar nu kwam het voorstel om de resterende tijd in te vullen spontaan van hen: 'Kunnen we geen liedje zingen, meneer?'

Snel de eerste en de laatste strofe en het bijbehorende refrein van 'Die Moorsoldaten' op het bord geschreven. Uitgelegd dat het wel een soort marslied uit de oorlog is, maar niet militaristisch. Integendeel: een verzetslied van de dwangarbeiders die voor de nazi's in KZ Börgermoor in Noord-Duitsland heel de dag turf moesten steken en er elkaar moed mee inzongen.

Wohin auch das Auge blicket,
Moor und Heide nur ringsum.
Vogelsang uns nicht erquicket,
Eichen stehen kahl und krumm.

Wir sind die Moorsoldaten
Und ziehen mit dem Spaten
Ins Moor.

(...)

Doch für uns gibt es kein Klagen,
Ewig kann nicht Winter sein.
Einmal werden froh wir sagen:
Heimat, du bist wieder mein.

Dann ziehen wir Moorsoldaten
Nicht mehr mit dem Spaten
Ins Moor. (2 x)

Twee keer voorzingen. Wie kan er nazingen? 'Nein, wir alle zusammen!' Het klonk nog wat aarzelend, maar overtuigd. Toen ging de bel. Ik had nog iets willen vertellen over 'das Prinzip Hoffnung' van Ernst Bloch of over het devies van Willem van Oranje 'Point n'est besoin d'espérer pour entreprendre ni de réussir pour persévérer'. Maar dat hoefden ze niet meer te horen, dat snapten ze zo ook wel – ze hadden het getoond.

Twee weken later was hun laatste examen, Duits. Om hun laatste stukje grammatica te toetsen – der Konjunktiv II – liet ik hen schrijven over wat ze zouden doen als ze uitvinder waren. Sommigen hielden het dicht bij huis. Een geneesmiddel om alles beter te onthouden (of een chip als een usb-stick, om in je hoofd te planten). Nooit meer black-outs, geen paniek meer voor een examen. Maar ze zagen ook het nadeel. We zouden allemaal even intelligent zijn en er zouden geen buitenbeentjes meer bestaan. S., met het profiel van een mannequin, zou een elektronische kleerhanger ontwerpen, die al de door haar te passen kleren verzamelt en de gekochte voor haar naar de kassa brengt.

Anderen keken verder. Ch. zou een elfenstof uitvinden, die alle kinderen gelukkig zou maken en oorlog, pijn, hongersnood uit de wereld zou helpen. De stof zou een misdadiger veranderen in een bloem of een vlinder. Het woord 'Schmetterling' was ze niet vergeten. C. dacht aan het eeuwige leven en net op tijd dat het te lang zou duren, dat het haar te oud zou maken en ze niet de eenzaamste mens op aarde zou willen zijn.

Een paar vullen onverwacht de witruimte onderaan op het laatste examenblad met iets persoonlijks, dank en een wens die de bescheidenheid verbiedt te citeren. Op de al erg lege speelplaats vraagt een jongen uit 5: 'Is het waar dat alle leraren Duits volgend jaar vertrekken?' (Wishful thinking?) 'Ik hou het nog wel een paar jaar vol', stel ik hem gerust (?). Een dag later, bij de deliberatie, blijkt de hele klas 6EMT-LMT geslaagd. Hun leven, het leven elders kan beginnen.

En ik moet weer denken aan enkele regels uit een van de Sonnetten van een leraar van Ida Gerhardt. 'Dit is mijn land. Ik zal niet meer verkassen: [...] Vergeef mij, God, mijn duizendvoudig falen. / Ik kon dit nimmer in mijn schema passen. // En rebelleerde. –Maar ik ben gezwicht: / Te sterk zag mij mijn werk in het gezicht. / Het is mijn prachtige, mijn hondse baan.' Op het eind van het schooljaar – en nee, niet vanwege de nakende lange vakantie – vooral prachtig.

Rail Time, Real Time

2010-06-22T20:20:00.006+02:00

1. In de stationshal van Turnhout prijkt hoog boven de mensenhoofden een prachtige klok. Je kijkt er met eerbied naar op. Ze toont, in 19e-eeuwse entourage, met sierlijke wijzers en Romeinse cijfers hoe laat het is. Ze houdt zelfs rekening met mensen die moeite hebben met 'ante meridiem' en 'post meridiem'. Als de wijzer op I staat en het is middag, vermeldt ze tegemoetkomend – in Arabische cijfers – '13 uur', enzovoort.

2. De klok buiten op het stationstorentje is dubbelzinniger. Ze toont aan drie kanten de juiste tijd, behalve aan de kant van het perron. Daar zijn de wijzers verdwenen en zie je een lege witte wijzerplaat. Een voorafspiegeling van de eeuwigheid waarin tijd er niet meer toe doet? Te hoog gegrepen, vrees ik. Misschien gewoon een stille wenk dat je van nu af, treinreiziger, beter niet in 'real time', maar in 'Rail Time' kunt rekenen.

3. Niet zo negatief: de trein naar Antwerpen vertrekt klokslag 10.22 uur. Zoals het hoort. (Inwendig moet je even grinniken om die rare Duitsers, stipter dan de paus, met hun spreuk 'Fünf Minuten vor der Zeit ist die wahre Pünktlichkeit.' Stel je voor dat treinen te vroeg zouden vertrekken. Maar treinen zijn geen bussen.)

4. Als je weinig per trein reist, is zo'n log gevaarte waar vaart in komt, toch nog een beetje spectaculair. Minder dan een vliegtuig dat opstijgt en de zwaartekracht overwint, maar niettemin: de trein overwint de traagheid.

5. Dat besef je pas goed als het gevaarte even later weer tot stilstand komt. 'Om voorrang te geven aan een trein uit de andere richting' zegt de luidspreker aan boord. (Voor lezers die wel België maar niet de Kempen kennen: er is anno 2010 nog steeds maar één spoor tussen Turnhout en Herentals.) De treinreiziger voelt zich heel wat geruster: de aansluiting met de trein naar Gent in Berchem – maar liefst drie minuten om over te stappen – daar hoeft hij zich geen zorgen meer om te maken. Die kan hij vergeten. Het scheelt een stuk stress.

6. Of zou de machinist toch de verloren tijd kunnen herwinnen door extra snel te rijden? Afgezien van de veiligheid, lijkt me dat in deze tijden onwaarschijnlijk. Zeker kent de machinist, mee met zijn tijd als hij is, opnieuw Latijn: 'Festina lente' (haast je langzaam).

7. De trein arriveert om 11.30 uur in Berchem. De gele affiches (zwart op geel, ja) bieden de keuze: over enkele minuten de stoptrein nemen, maar dan kom je later in Gent aan dan met de intercity van 11.56 uur. Tijd verliezen om tijd te winnen, dus. De keuze is snel gemaakt. Waarom zou je nu niet een hapje eten, dan hoef je dat in Gent niet meer te doen. Op dus naar Pan.. – nee, hier hoort geen reclame – laten we zeggen 'Panem et circenses' (brood en spelen).

Er volgt een aangename middag in Gent.

8. Tijd om terug te keren. Trein naar Antwerpen 18:05 zegt het elektronische bord dat Rail Time heet. Geel op zwart, dat is duidelijk. Maar – nog is België niet verloren – in het rood staat erbij + 0H:08. Nu de 19e eeuw al meer dan honderd jaar achter ons ligt, kan zowat iedereen rekenen. De trein vertrekt dus om 18.13 uur. Een verleidelijke vrouwenstem probeert om 18.05 uur de niet-rekenaars even te misleiden: 'De trein naar Antwerpen heeft een kleine vijf minuten vertraging.' Wie nu glimlacht, kan zeker rekenen.

9. Om een of andere reden, op den duur let je er niet meer zo op, is de trein te laat voor de aansluiting in Berchem-Antwerpen. Turnhout staat niet op de beeldschermen, maar de gele affiches stellen je gerust. Je zult je trein niet missen: het is acht over zeven, de volgende trein naar Turnhout vertrekt om tien voor acht. Hoe zegt men dat weer: een zee van tijd!

10. 'Hoe lang bent u nog open?', vraagt de weer hongerige treinreiziger aan de jongedame bij P., die intussen bijna alle broodjes, pizza's en koffiekoeken verkocht heeft en haar glazen toonbank al staat schoon te maken. 'Tot halfacht!' Een Veggie-Pizza kan nog net, gaat snel de microgolf in en komt er nog voor je elektronisch hebt betaald, warm uit. Plastieken bestek krijg je erbij. (Wat overigens, al is dat een ander verhaal, niet zo geschikt blijkt. Me concentrerend op het te buigzame mes, dat nauwelijks snijdt, aarzelend tussen nog harder drukken en het mes stukbreken of toch maar alles uit het vuistje eten, zie ik (te?) laat dat het vorkje niet alleen door druk en warmte gekromd is, maar inmiddels zelfs drie tanden mist. Twee vind ik er in de pizza terug, maar waar is de derde gebleven?)

11. Ik versnel het verteltempo. De trein naar Turnhout vertrekt op tijd, rijdt na de stop in Herentals alleen eerst achteruit in plaats van vooruit, herpakt zich, maakt vaart en komt dan plots weer tot stilstand. Mag de trein uit Turnhout dit keer voor? De luidspreker doet er het zwijgen toe. Om twintig voor negen – real time – ter bestemming.

12. We leven in de best mogelijke aller werelden. Want er is geen andere.

Richter (O-T)

2010-06-13T10:18:00.000+02:00

Rivier boom

2010-06-10T17:26:00.002+02:00

Giuseppe Penone, Albero Fiume (1987), tentoonstelling Nelle Mani - In de handen, tekeningen en sculpturen, De Pont, Tilburg (t/m 26 september 2010)

Tegen het licht

2010-06-04T17:49:00.003+02:00

In de rubriek 'Opgeblonken' houdt De Standaard der Letteren 'recent heruitgegeven klassiekers tegen het licht en kijkt of ze hun glans van eeuwigheid eer aandoen'. Vandaag is Johann Wolfgang Goethes roman Affiniteiten aan de beurt.

1e zin: 'Een koppel nodigt een ander koppel uit op hun landgoed.' Spannend, maar de getrouwde Eduard en Charlotte nodigen respectievelijk een vriend van hem (de kapitein) en een nichtje van haar (Ottilie) uit die helemaal niet bij elkaar horen. Een mannetje, een vrouwtje, dat zal toch een koppel zijn, zeker?

2. 'dat hij [Goethe] het vaderschap mag opeisen van de Duitse romantiek leidt geen twijfel'. 'Leiden is lijden' zegt de spreuk. Het 'lijdt' geen twijfel.

3. 'de eerste lyrische gedichten van de achttiende eeuw – eeuwige favorieten als 'Wanderers Sturmlied' en 'Über alle Gipfeln'. Eeuwig is relatief. Correct luidt het beginvers 'Über allen Gipfeln', nog steeds met datief meervouds -n.

4. 'tot op heden beschouwen de Duitsers het ['classicisme'] als een nationale ramp.' Van veralgemening gesproken. Sommige Duitsers dwepen nog steeds met de Weimarer Klassik, andere niet, maar Alexandra De Vos weet wat 'de Duitsers' denken.

5. Goethe wordt 'de bezadigde classicus' genoemd en verder nog tweemaal de 'classicus'. Een beoefenaar van de klassieke filologie is hij nooit geweest. Een 'Klassiker' is een vertegenwoordiger van de klassieke periode in de Duitse literatuur. De juiste vertaling is 'de klassieke Goethe'. Vergelijk de derde en de vierde betekenis van 'klassiek' in Van Dale: 'zich aansluitend bij de geest van de schrijvers enz. uit de oudheid' en 'getuigende van een zielsrust en geestelijk evenwicht, gelijk de oudheid zich tot ideaal stelde'.

6. Zes keer wordt als oorspronkelijke titel Die Wahlverwandschaften aangehaald. Dat moet zes keer Die Wahlverwandtschaften zijn.

7. 'Naarmate de roman vordert, glijdt hij af in een Grieks drama.' Het figuurlijke 'afglijden' is een pejoratief woord. Staat het Griekse drama zedelijk of anderszins lager dan de roman? In de slotzin schrijft de recensente: 'Het is dat dubbele verlies, dat weemoedige pathos dat Die Wahlverwandschaften naar eenzame hoogten voert.' Wat is het nu: hoger, lager?

'Deze rubriek houdt recent heruitgegeven klassiekers tegen het licht en kijkt of ze hun glans van eeuwigheid eer aandoen.' Misschien is het goed vóór publicatie de eigen recensie tegen het licht te houden en te kijken of ze meer is dan een eendagsvlieg die (ik citeer Jeroen Brouwers) haar dag niet heeft.

Wat zegt u? Dat het allemaal zo nauw niet steekt? Dat u de mannelijke tegenhanger van Alexandra toch ook op de radio hoorde zeggen: 'Ik wou vooral realistische zaken de mensen voorspiegelen'? Ja, maar dat is een politicus.

Sprookje

2010-05-31T13:39:00.002+02:00

Er was eens een man die vond dat de wereld er altijd grauw en grijs uitzag. Het verbaasde hem dat de anderen zich in die wereld best op hun gemak leken te voelen, en hem zelfs kleurrijk leken te vinden. Ze leefden duidelijk met plezier, maar dat deed hij slechts zelden. Tot hij op een dag merkte dat hij al die tijd een bril had gedragen met grijs gekleurde glazen. Hij liet de glazen door een brillenmaker onderzoeken en wat bleek? Het was gewoon grijs gekleurd glas, je kon er echt niet beter door zien, integendeel. Al die tijd had hij, zonder het zelf te weten, een bril gedragen die hij niet nodig had en die de kleuren van de wereld voor hem verdoezelde. Diezelfde dag nog nam de man de bril, vertrapte hem onder zijn voet en schopte de stukken ver weg. Opgelucht en met open ogen liep hij voortaan door de wereld. Misschien leeft hij nog en wellicht is hij zelfs gelukkig geworden.

Beelden uit een schilderijententoonstelling

2010-05-19T19:47:00.009+02:00

– Een schilderij als waarschuwing: plundering leidt nergens toe.
– Wie is die man op de voorgrond, zo haarscherp geschilderd, bijna gefotografeerd?
– Kijk, zijn naam staat erbij: Chéri Samba.
– Dat is toch de beroemdste van de generatie Congolese volksschilders?
– Mm, in dat inferno om hem heen blijkt hij de enige die sereen blijft.
– Je vergeet die huilende jonge man op zijn knieën links achter hem.

– Precies. Wat een levendig, kritisch realisme.
– Sociaal-realisme?
– Als die term nog niet verkeerd bezet was, dan zou hij hier van toepassing zijn. Maar je weet dat het sociaal-realisme in het Oostblok vals realistische, door de staat gewenste propagandakunst was.
– Zie je wat die plunderaar in battle-dress tegen Samba zegt: 'Tu n'as rien eu toi? Tu es vrai inapte toi!!'
– En Samba's reactie, in een tekstballon als in een strip: 'Je regrette beaucoup parce que vous ne savez pas le danger de ce que vous faites.'
– Een kunstenaar met een boodschap, waar zie je dat nog?
– Hier dus, au Congo!
– Vind je 't mooi?
– Dat lijkt me de verkeerde vraag. Vraag je zoiets bij Picasso's Guernica ook? Intrigerend vind ik het, de compositie best geslaagd en die kunstenaar als integere figuur te midden van een massa plunderaars, je moet er maar op komen.
– Doet me aan Ensor denken, die zich ook vaak als Christus presenteerde. Of aan de kruisdraging van Jeroen Bosch in Gent.

–'Heer, vergeef het hen, want ze weten niet wat ze doen.'
– Het bijna naïef figuratieve boeit me. Het wordt hier weer aanvaardbaar, nadat het in de 20e-eeuwse kunst zolang in het verdomhoekje heeft gezeten.
– Waarom zeg je 'bijna' naïef?
– Tja, deze schilders lijken me niet van gisteren. Ze weten verdomd goed wat de problemen van hun land zijn. En ze brengen ze in beeld, ze duwen hun kijkers met de neus op de realiteit.
– In een stijl die iedereen begrijpt ...
– Je weet toch wat 'realistisch' betekent? Een schilderij dat lijkt op de weergave zoals we die van andere realistische afbeeldingen kennen.
– Met het probleem dat we tientallen wijzen van voorstelling kennen ... De ene heft de andere op.
– Zouden ze zich daar in Congo bewust van zijn? Misschien schuiven ze die westerse kunstproblematiek bewust opzij. Geen tijd voor fundamenteel schilderkunstig onderzoek. Er zijn andere katten te geselen.
– Ze willen óverkomen, denk ik. En dus orïënteren ze zich op de voorstellingswijzen die de meeste mensen kennen: het reclamebord, de strip. Soms zelfs opgesplist in opeenvolgende taferelen, zoals bij dit verhaal over Mobutu's fameuze en waardeloze biljet van 5 miljoen Zaïre. Leuk dat de tentoonstellingsmakers er zo'n biljet hebben bijgehangen. Van readymade gesproken ...
– Ja, en ik westerse kunstliefhebber maar vergelijken met Bosch en Picasso en Tuymans.
– Tuymans??

– Die heeft toch ook een aantal schilderijen over Congo geschilderd? Mwana Kitoko, onze frêle blanke Boudewijn op bezoek daar, en dat luipaardenvel op de grond?
– Raadselachtige, cryptische schilderijen, heel suggestief maar ook heel open, veelzinnig.
– Precies. Deze Congolezen schilderen veel meer rechttoe rechtaan.
– Grappige gedachte: dat men bij ons zo direct over de bankcrisis zou schilderen, of over BHV ...
– Dat laten wij aan de politieke cartoonisten over.

– Netjes opgeborgen in de krant. Onschadelijk gemaakt. Narrenvrijheid.
– Dit lijkt me meer kunst voor op straat of in gemeenschapshuizen. Als ze niet in Europese verzamelingen verdwijnt.
– Heb je die optocht aan de overkant gezien? Die steunbetoging tegen Aids?
– Je moet vooral het Franse opschrift op het spandoek lezen: 'Marche de soutien pur la campagne contre le Sida'.
– Vandaar dat vrouwen en mannen met beha's zwaaien! Geestig, die woordspeling. Tegelijk is het een schilderij met een overduidelijke boodschap, ideële reclame of beter anti-reclame.
– De teksten spreken boekdelen: niet alleen een waarschuwing tegen vrijen zonder condoom, maar ook tegen lichtgelovig vertrouwen in zogenaamde geneesmiddelen die niet werken: 'AZT, Tritherapie, rifadine, ethamboivid/zalcitabine, zidovudine, tamivudine, MM1, MM2, het gebed, ...etc... etc... al die geneesmiddelen zijn niets anders dan kalmeermiddelen.'
– Het zogenaamde aids-vaccin MM1 was een prestigeproject van Mobutu, die er zichzelf eeuwige roem mee hoopte te geven. Niet meer dan een 'wonderpoeder', kwakzalverij.
– Niet alle schilderijen zijn stripachtig of cartoonesk.
– Nee, boven hangt een apocalyptisch visioen van Bodo: Vliegtuigcrash in Kinshasa.

– Vliegtuigcrash? Daarvoor hoe je niet in Kinshasa te zijn, die komen overal voor.
– Hier was het toestel dat crashte bij het opstijgen overladen. De luchthaven van N'Dolo ligt midden in Kinshasa en op het eind van de landingsbaan is een markt.
– Je kunt je het bloedbad voorstellen. Die onderste strook 'corps morcelés' is hallucinant geschilderd.
– In de rechter benedenhoek heeft de schilder een bijbelcitaat geschreven: 'Want alle stervelingen zijn als gras en heel hun pracht is als een bloem op het veld. Het gras verdort, de bloem valt af.'
– Zingeving aan het zinledige.
– Of een aanklacht?
– Zoals een van de eerste schilderijen in deze tentoonstelling: 17 jan. 1961. Het einde van een held.
– Naïef van schilderwijze en compositie. Een douanier Rousseau die verder gaat dan bloemen, leeuwen en bijtjes. Een mokerslag, dichtbij huis.
– 'Tué par Bob-Denard' staat eronder. Is die moord niet nog altijd onopgehelderd?
– Er hangen verschillende schilderijen over Lumumba. Eigenlijk moet je ze chronologisch van rechts naar links bekijken, dus tegen onze leesrichting.
– Daar zeg je wat. Van rechts naar links.
– 'Ze weten verdomd goed waar ze aan toe zijn', zei J. me daarnet toen hij hier in de tentoonstelling rondliep. En hij verwees naar een oud-missionaris die hem vertelde dat de altijd lachende Congolees maar schijn is: eronder schuilt veel pessimisme.
– Je zou voor minder pessimistisch worden.
– Heb je in de andere tentoonstelling, met hedendaagse kunst, dat schilderij van Sapin-Art over het volk en de volksvertegenwoordiger gezien?
– 'L'élu du peuple' met die halfnaakte vrouw op schoot?
– Ja, ondanks zijn gsm een tijdje onbereikbaar voor degenen die in nood zijn.
– Tiens, waar zijn we?

O Congo, 50 jaar onafhankelijkheid in 50 schilderijen en Futur Congo, de Warande, Turnhout (tot 6 juni 2010)

Praten met bomen

2010-05-17T14:41:00.000+02:00

... een en al oor.

Privacy in het publiek

2010-05-10T15:56:00.015+02:00

Volgens de cultuursocioloog Norbert Elias wordt de westerse samenleving in de loop der eeuwen gekenmerkt door een toenemende privatisering. Wat we vroeger samen in het openbaar deden – vrijen in de middeleeuwse badstoven, je behoefte doen op een gezamenlijke plank met gaten, met dertig of meer liggen te lijden of te herstellen in een ziekenzaal – doen we nu zoveel mogelijk privé, zonder pottenkijkers. De Franse kunstenares Sophie Calle (*1953), van wie t/m 16 mei een overzichtstentoonstelling loopt in De Pont (de tot museum omgebouwde gewezen wolspinnerij in Tilburg), lijkt er in haar werk op uit te zijn, de grens tussen wat persoonlijk is en wat publiek voortdurend te overschrijden. Nu is grensoverschrijdend gedrag – in de kunst wel te verstaan – bijna synoniem voor vooruitstrevendheid en kwaliteit. Of dat zonder meer voor Calles werk geldt, zou ik willen betwijfelen.

Talking to Strangers luidt de titel van de tentoonstelling, gebaseerd op een van haar vroege werken. Iets wat moeders vroeger (en nu niet minder) hun kinderen ten stelligste afraadden. Blijkbaar zo stellig dat we het als volwassenen helemaal hebben geïnterioriseerd. Bekijk maar eens mensen in een lift, bij een bushalte, in een treincoupé of in een wachtkamer. Er wordt zorgvuldig afstand gehouden, tenzij er iets bijzonders gebeurt. Sophie Calle heeft er zo te zien weinig last van. Ze vindt een adresboekje van een Franse regisseur op straat, kopieert het, zoekt contact met iedereen die erin staat en publiceert wat ze over de eigenaar te horen krijgt in 28 dagelijkse afleveringen van de Franse krant Libération. (De man in kwestie is zo razend dat hij weerwraak neemt door de krant te dwingen een naaktfoto van de kunstenares te publiceren.) De krantenpagina's van The Address Book (1983) hangen netjes in een van de wolhokken van het museum, op die laatste foto na.

In 1979 volgt ze willekeurige passanten door de straten van Parijs. In hetzelfde jaar nodigt ze een veertigtal mensen, meestal wildvreemden, uit om enkele uren in haar bed te komen slapen. The Sleepers documenteert de slaapsessie met foto's en commentaar over hun slaapgedrag. De hoofdmoot van de tentoonstelling is de veelomvattende foto-, video- en tekstinstallatie Take Care of Yourself, die ze voor het eerst in 2007 op de Biënnale in Venetië toonde. 'Prenez soin de vous' is de niet bijster originele slotzin van een lange e-mail waarmee haar toenmalige geliefde hun relatie had verbroken. Calle legde die persoonlijke en pijnlijke brief voor aan 107 vrouwen. Onder hen een schooljuffrouw en een romanschrijfster, een psychiater en een specialiste vrouwenrechten bij de VN, een taalkundige en een relatietherapeute, haar eigen moeder, een actrice, een cartooniste, een helderziende en een danseres. Zelfs een (ik neem aan eveneens vrouwelijke) pratende papegaai.

In plaats van haar eigen reacties of gevoelens te uiten, laat ze anderen – elk vanuit hun professionele deskundigheid – met de brief aan de slag gaan. Dat levert een staalkaart van analyse- en expressiemogelijkheden op, een beeld ook van de wijze waarop de werkelijkheid door zoveel wetenschappelijke of artistieke specialisten wordt geïnterpreteerd. Het resultaat van de expertise, in de vorm van een tekst, een schema, een tekening of een voorstelling, wordt samen met een grote kleurenfoto van de 'analiste', haar naam en beroep aan het publiek getoond. Veel inzicht in de brief verschaft die veelvoudige aanpak niet, integendeel. Elk specialisme lijkt in een eigen wereld te leven, het eigen denkkader nauwelijks te overstijgen, slachtoffer te zijn van de moderne arbeidsdeling. Het wordt een tegelijk collectieve en erg narcistische bedoening, die al gauw gaat vervelen. Het indrukwekkendst zijn nog de op schermen getoonde actrices en danseressen die 'iets' met de brief doen. De oude Jeanne Moreau bijvoorbeeld leest hem superieur voor terwijl ze af en toe van haar sigaret rookt en een trefzeker commentaar uit. 'Tellement peur de la vie!' verzucht ze op een bepaald moment met aplomb.

Calles eigen reactie ontbreekt zo goed als helemaal. Alleen in een opgenomen sessie bij de relatietherapeute – links zij in een stoel, rechts een lege stoel met de e-mail, offscreen de stem van de therapeute – neemt ze deel aan een 'gesprek' dat er natuurlijk geen is. Daarvoor had de geliefde erbij moeten zijn. Sophie Calle lijkt de persoonlijke verwerking te ontwijken, wat paradoxaal is voor iemand die elders zo graag exhibitionistisch of voyeuristisch te werk gaat. Het meeste van wat Take Care of Yourself toont, is meer sociologische documentaire dan kunst, afgezien van de door de e-mail uitgelokte dans- of acteerprestaties, die je echter nauwelijks op haar rekening kunt schrijven.

De vier werken die mij het meest zeiden, blijken één ding gemeen te hebben. Ze ruilen de professionele zelfverzekerdheid van de andere reacties in voor verstomming. Ze zijn, letterlijk, heel zwijgzaam of zo goed als onleesbaar. Juist daardoor geven ze de bezoeker weer denk-, associatie- en ademruimte die de andere werken haar of hem ontnemen. Het commentaar van Calles moeder wordt van regel tot regel (letterlijk!) waziger, verdwijnt onder het plexiglas alsof het te persoonlijk is om door buitenstaanders gelezen te mogen worden. Drie grote werken bij het begin van tentoonstelling tonen, zwart op wit, de tekst van de e-mail ... in streepjescode, in morsetekens en in stenografie. Zij zijn sterker dan de breedsprakige commentaren en dan de oorspronkelijke e-mail vol literaire clichés, die je elders (helaas alleen in Engelse vertaling) kunt meenemen.

In de door een lange houten gang afgeschermde wolhokken wordt een klein videowerk uit hetzelfde jaar getoond. Het viel me op dat nogal wat bezoekers dat kamertje vlug in- en uitliepen. Pas pu saisir la mort toont iets zeer intiems: de laatste dertien minuten uit het leven van de moeder van Sophie Calle, gefilmd op haar sterfbed. Het zijn uiterst rustige beelden zonder zweem van hevige doodsstrijd. Integendeel, het moment waarop het leven eindigt lijkt ondanks de permanent aanwezige camera aan de aandacht te ontsnappen. Op een bepaald moment zie je een verpleegster een hand voor de mond houden om de adem te controleren, de dochter voelt aan de hals om zekerheid te krijgen. Het werk maakt zijn titel waar, maar geeft ondanks de sereniteit van de stervende moeder – die, zoals men zegt, 'er helemaal klaar voor is' – een onbehaaglijk gevoel. Heb je, als niet-familielid, het recht om hiervan getuige te zijn? Of is je onbehagen slechts een zich als fijngevoeligheid voordoende vluchtreactie voor de realiteit van de onontkoombare en verdrongen eigen sterfelijkheid?

Een wolhok of twee verder zijn een paar werken te zien die ronduit cryptisch blijven voor wie een tekstbordje in de ruimte waar de stervende moeder wordt getoond niet heeft gelezen. Het eerste lijkt een monochroom zwarte rechthoek, tot je er na enige tijd in iets donkerder letters het woord 'souci' in ontwaart. Een ander werk toont het woord 'souci' lichtgrijs op donkergrijs lood, en nog een keer hetzelfde woord gezandstraald op geelachtig papier dat lijkt op perkament. De tegenstelling tussen donker en licht, onzichtbaar en leesbaar, herkenbaar woord en raadselachtige boodschap intrigeert. Zich zorgen maken, wie doet dat niet? Soms meer, soms minder. Levenskunst is waarschijnlijk ook met zorgen onbezorgd verder te leven, alsof de muizenissen er niet zijn. Op het tekstpaneel bij Pas pu saisir la mort staat dat het laatste verzoek van Sophie Calles moeder was: 'Ne vous faites pas de souci'. Bijna overbodig noteert Calle erbij: 'Souci was her last word'.

Een woord zonder context, voortgekomen uit een woord in context. Een bevestiging, die oorspronkelijk werd bezworen in een ontkenning. Loodzwaar, vederlicht. Zwart pigment op papier, gezandstraald lood, haar op hars, gezandstraald papier. Hier pas kreeg ik de indruk dat Sophie Calle echt iets had laten zien van wat haar bezig houdt. Dat ze in stilte – zo goed als onzichtbaar – een grens had verlegd.

Zonder haar

2010-05-02T14:35:00.010+02:00

In Düsseldorf, in de bookshop van K21, stond achter de kassa een bijna kaalgeschoren jonge vrouw. Zoals vaker in een dergelijk geval, probeer je dan niet te laten merken dat je van haar opkijkt. In een bookshop zijn kunstboeken de ideale afleiding om niet aan je voyeuristische verlangen toe te geven. Zou ze ziek zijn? Zo zag ze er niet uit. Haar huid was gaaf. Haar gelaatstrekken waren ontspannen. Ze bewoog zich zonder gêne.

Waarom dan? Een genderkwestie? Wat mannen doen, staat ook mij vrij te doen? Protest door anders dan de anderen te zijn, zoals de dandy Charles Baudelaire in de 19e eeuw zijn haar groen liet verven? De tijd van protest lijkt me voorbij, die hebben we gehad. ‘Haalt toch niks uit.' Wie kijkt waar dan ook nog van op (behalve ik, dus)? Anything goes. Protest is design geworden.

Haartooi is een teken. Een teken betekent iets door te verschillen van andere tekens. Ferdinand de Saussure: ‘Dans la langue il n’y a que des différences’. En voor hem was elk tekensysteem een taal. Het was me een raadsel welk soort teken ze wilde geven, en dat ze als vrouw in Duitsland kaalgeschoren verscheen, vond ik des te opmerkelijker. ‘Keck’, zeggen de Duitsers. Gewaagd. Kaalgeschoren werden toch joodse en andere vrouwen in de concentratiekampen, als teken van vernedering? En bij ons, na de Tweede Wereldoorlog, vrouwen die gecollaboreerd hadden?

Die vernedering – hoe onchristelijk ook – staat beschreven in de Bijbel: ‘Maar iedere vrouw, die blootshoofds bidt of profeteert, doet haar hoofd schande aan, want zij staat gelijk met ene, die kaalgeschoren is.’ Deed deze vrouw haar hoofd schande aan? Ze leek er zich goed bij te voelen.

Ik was haar vergeten, toen we tien minuten later buiten op het terras nog een kop koffie dronken en zij, die blijkbaar werkpauze had, daar ook bleek te zitten. In mijn gezichtsveld nog wel. Ik zag haar afwisselend en face en in profiel, want soms ging ze verzitten om de zonnestralen niet te missen. Ze las een tijdschrift dat de titel Décor droeg en, voor zover je dat op meters afstand kunt zien, binnenin minder oppervlakkig was (meer tekst, minder foto’s en reclame bleek te bevatten) dan ik afgaand op de titel had verwacht.

Ze verdeelde haar tijd tussen lezen, van haar kop koffie drinken en een sigaret opsteken. Dat wil zeggen: ze haalde een pakje shag uit haar tas en rolde bedachtzaam zelf haar sigaret, met filter. Ziek zou ze wel niet zijn. Lesbisch leek ze me evenmin. Het viel me op dat ze lange, sierlijke vingers had, als van een pianiste, en grote, verzorgde maar ongelakte nagels.

Toen ik binnen ging betalen, bleek ze vóór me bij de dienster te staan die nieuw was en veel werk met haar had. Ze betaalde met een creditcard, moest tot tweemaal toe een code intikken en wel drie bonnetjes in ontvangst nemen. Allemaal voor één kop koffie.

Misschien viel ze graag op? Of was ze te rijk om nog geld op zak te hebben? Of gewoon vergeetachtig? Ik zal het nooit weten. Hoeveel mensen komen we tegen die we nooit meer terugzien? ‘Une femme passa …’

Testament

2010-05-01T18:57:00.004+02:00

Ihr aber, wenn es soweit sein wird
Daß der Mensch dem Menschen ein Helfer ist
Gedenkt unsrer
Mit Nachsicht.

Jullie echter, als het zover zal zijn
Dat de mens de mens een hulp is
Gedenkt ons
Welwillend.

Jullie echter, als het zover zal zijn
Dat de mens voor de mens een helper is
Gedenkt ons
Met mededogen.

Maar jullie, als het zo ver zal komen
Dat de mens voor de mens een helper is
Gedenk ons
Met toegeeflijkheid.

Jullie echter, als het zover zal zijn
Dat de mens voor de mens een helper is
Gedenk ons
Welwillend.

Slotstrofe uit Bertolt Brecht, 'An die Nachgeborenen' (1939), vertaald door Stefaan van den Bremt ('Aan de nieuwe generatie'), Martin Mooij ('Aan de nieuwe generatie'), Germain Droogenbroodt ('Aan het nageslacht') en Geert van Istendael-Koen Stassijns-Daniël de Vin ('Aan wie na ons komen')

Gelijkenis, een knipoogje

2010-04-25T14:50:00.000+02:00

Symbolisme

2010-04-17T18:10:00.018+02:00

Terug van de tentoonstelling Het symbolisme in België (t/m 27/06, KMSK Brussel). In de folder wordt een interessante vraag gesteld: 'Betekent ze [de symbolistische beweging aan het eind van de 19e eeuw] de allerlaatste bloei van een stervende traditie of is ze het eerste zaad van een toekomstige moderniteit?' Van kunstenaar tot kunstenaar moet de vraag, denk ik, anders worden beantwoord. Sommige schilderijen wijzen in hun gladde figuratieve oververfijning gewoon naar het verleden, naar de prerafaëlieten bijvoorbeeld, die zelf al de klok hadden teruggezet. De symbolistische kunstenaars waren per definitie ontevreden over hun tijd – tegenstanders van industriële, technische vooruitgang, van rationeel denken. Geen wonder dat enkelen in het troebele vaarwater van occultisme en esoterie zijn verzeild. Onder anderen Jean Delville, wiens Dode Orpheus (1893) – het hoofd tussen zijn lier gekneld, als een Ophelia drijvend op het blauwe water – het uithangbord van de tentoonstelling is geworden.

De verwantschap van sommige symbolisten met het decadentisme lijkt me dan weer meer toekomst dan verleden in te houden. Met Félicien Rops' uitdagende werk zijn we nog altijd niet klaar. Opmerkelijk is dat de naturalistische, sociaal bewogen Eugène Laermans zijn vroege werk in decadente trant heeft geschilderd: beelden van de perversiteit die hij in zijn 'sociale' kunst heeft willen overwinnen? En wanneer de symbolistische kunstenaar het waagt de traditionele motieven en afbeeldingswijzen te verlaten, durft te vereenvoudigen en te vervormen, ontstaat werk dat niet meer blijft kleven aan het fin de siècle: Odilon Redon, Fernand Khnopff, Léon Spilliaert, Xavier Mellery en de nog te weinig bekende William Degouve de Nuncques, de openbaring van deze tentoonstelling.

Zijn betoverde wouden, het langwerpige Een kanaal (1894), het pastel De dienaren van de dood (1897), pauwen blauw-in-groen in het bos, een van binnenuit verlicht huis bij nacht wijzen met hun verhevigde kleurgebruik en ongewone voorstellingen vooruit naar expressionisme en surrealisme. In die werken gebeurt meer dan het redden van mythische archetypen, de droom, de intuïtie, meer dan de herleving van de anemische maagd, de androgyn en de femme fatale, meer dan de terugkeer van de vaagheid, de schemering en 'het geheime leven van de ziel'. Wat? Het toont zich. 'Mais, sapristi ! tout de même, je veux comprendre !' (François Coppée)

Fremdkörper

2010-04-13T16:07:00.000+02:00

Letterkundig Museum

2010-04-08T18:51:00.012+02:00

In Den Haag het vernieuwde Letterkundig Museum bezocht, ondergebracht in de Koninklijke Bibliotheek. Vastgesteld: 1° dat de meeste portretten van schrijvers (wanden vol!) tot het lelijkste behoren van wat ooit geschilderd is, behalve als het om zelfportretten gaat (zie Tonnus Oosterhoff en Charlotte Mutsaers), 2° dat de parafernalia gelukkig tot een kleine ruimte zijn teruggebracht, die ironisch Schatkamer is genoemd (toch geboeid naar Reves speelgoedkonijn uit De avonden en Vestdijks concentratie bevorderende stofzuiger en oordopjes gekeken) en 3° dat het zinvolste in een letterkundig museum de teksten blijven waar het ooit om begonnen is (afwisselend lichten op gekleurde glasplaten 'zongedichten' van Schierbeek, Faverey, Gorter, Gezelle e.a. op). Kijken, luisteren, maar vooral lezen en vervoerd worden.

Vis op het droge

2010-04-01T17:41:00.005+02:00

Het ei

Er viel een keer een koekoeksei
De boomkruin uit en was erbij.

Het ei verborg een krokodil;
De eerste was het in april.

Joachim Ringelnatz (vert. EdS)

Worlds in collision

2010-03-27T19:14:00.014+01:00

Düsseldorf, op weg naar en in de tentoonstelling Ana Torfs - ALBUM / TRACKS A (K21 Ständehaus, 27 februari tot 18 juli 2010). Meer daarover op nY web / Untimely Meditations: Ana Torfs' anamorfosen

Valse lente

2010-03-21T13:39:00.011+01:00

In de blauwe lucht
wacht stil de watertoren
op de dirigent.

Kandinsky, dichter

2010-03-14T11:02:00.010+01:00

Drommen belangstellenden voor de tentoonstelling over Kandinsky en Der Blaue Reiter in het Haags Gemeentemuseum. Ongetwijfeld verrukt (die kleuren!), gecharmeerd (die vloeiende lijnen!), geïmponeerd (de vader van de abstracte kunst!), gevleid (al in 1912 in Nederland getoond!). De catalogus is er een zoals te voorzien en te voorspellen was: veel biografische informatie – het positivisme van jaartallen, ontmoetingen en tentoonstellingen – en één bijdrage over wat abstracte kunst is, die verzandt in theoretische scherpslijperij.

Dat Kandinsky ook gedichten heeft geschreven, die hij eind 1912 onder de titel Klänge en geïllustreerd met eigen houtsneden heeft uitgegeven, is nog steeds nauwelijks bekend. De schriftuur ervan is voor die tijd ongehoord vrij, een literaire parallel van zijn schilderkunstige impressies, improvisaties en composities. Terugblikkend schreef Kandinsky in 1938 in Parijs: "C'était un petit exemple de travail synthétique. C'est depuis de longues années que j'écris de temps en temps des 'poèmes en prose et même des vers'. Ce qui est pour moi un 'changement d'instrument'. Je dis 'instrument' parce que la force qui me pousse à mon travail reste toujours la même, c'est-à-dire une pression intérieure ..."

Eén gedicht uit Klänge lezen kan, dunkt me, de blik en het innerlijke oog scherpen voor wat er in dit revolutionaire werk gebeurt.

Fagot

Heel grote huizen stortten plotseling in. Kleine huizen bleven rustig staan.
Een dikke harde eivormige oranje wolk hing plotseling boven de stad. Ze leek aan de spitse spits van de hoge magere toren van het stadhuis te hangen en straalde violet uit.
Een dorre, kale boom strekte zijn schokkende en trillende takken de diepe hemel in. Hij was helemaal zwart, als een gat in wit papier. De vier kleine bladeren trilden een hele poos. Maar het was windstil.
Toen er echter storm opstak en menig gebouw met dikke muren omviel, bleven de dunne takken onbeweeglijk. De blaadjes werden stijf: als uit ijzer gegoten.
Een zwerm kraaien vloog door de lucht in kaarsrechte lijn de stad over.
En weer werd plotseling alles stil.
De oranje wolk verdween. De lucht werd snijdend blauw. De stad geel om te huilen.
En door deze stilte klonk slechts één geluid: de slagen van hoefijzers. Toen wist men al dat door de volstrekt lege straten helemaal alleen een wit paard doolt. Dit geluid duurde lang, heel, heel lang. En men wist daarom nooit precies wanneer het ophield. Wie weet wanneer er rust intreedt?
Door gerekte, lang aangehouden, enigszins uitdrukkingsloze, onverschillige, lang, lang in de diepte in de leegte bewegende tonen van een fagot werd stilaan alles groen. Eerst diep en een beetje smerig. Vervolgens almaar helderder, kouder, giftiger, nog helderder, nog kouder, nog giftiger.
De gebouwen groeiden de hoogte in en werden smaller. Ze neigden allemaal naar een punt rechts, waar misschien de ochtend is. Iets als een streven naar de ochtend kon je merken.
En nog helderder, nog kouder, nog giftiger groen werd de hemel, de huizen, de straatstenen en de mensen die erover liepen. Ze liepen voortdurend, ononderbroken, traag, steeds voor zich uitkijkend. En altijd alleen.
Maar de kale boom kreeg overeenkomstig daarmee een grote, weelderige kruin. Hoog zat deze kruin en hij had een compacte, worstachtige, naar boven gekromde vorm. Deze kruin alleen was zo schril geel dat geen hart het zou kunnen uithouden.
Het is goed dat geen van de mensen die daar beneden liepen deze kruin heeft gezien. Alleen de fagot spande zich in om deze kleur te beschrijven. Hij steeg almaar hoger, werd schril en nasaal in zijn gespannen toon. Hoe goed is het dat de fagot deze toon niet kan bereiken.

München 1912

Gedicht uit: C. Giedion-Welcker, Poètes à l'Ecart / Anthologie der Abseitigen, Benteli, Bern-Bümpliz, 1946 (vert. Erik de Smedt)

Subjecten

2010-03-06T14:04:00.006+01:00

Soms leken ze ongevoelig, dikhuidig, maar misschien kon je evengoed zeggen dat ze niet zo kleinzerig, als gevild overgevoelig wilden zijn als vele van hun voorlopers want het had wel iets van een overlegde, van een doelbewuste dikhuidigheid, er was gewoon geen tijd voor bepaalde gevoelens die vroeg of laat alleen maar hinderlijk zouden zijn, het moest vlug gaan, alles moest vlug gaan, alles nu, alles meteen, ik wil het, nu, ze waren niet wreedaardig, wat men ook bewere, ook voor wreedheid was er geen tijd, ze waren alleen maar niet genadig, evenmin als de tijd, ook voor zichzelf waren ze dat niet, je kan terecht zeggen dat zij de anderen niet meer ontzagen dan zichzelf.

Uit: Daniël Robberechts, Onderwerpen. Subjecten, Brokken, Verwoordingen. Elsevier Manteau, Brussel/Amsterdam 1978.

Winterbild

2010-02-27T08:58:00.013+01:00

– Telkens als je hier komt, blijf je minutenlang voor dit schilderij staan.
– Ja, het intrigeert me en het is moeilijk te zeggen waardoor dat komt.
– Wat heeft je het eerst getroffen?
– Dat die eenvoudige houten lijst zo functioneel is. Niet alleen de lijst van het schilderij maar ook de omlijsting van het raam waardoor je naar buiten kijkt.
– Of naar binnen, het schilderij in ...
– Het is bijna een trompe l'oeil, met die twee vleugels die naar buiten openstaan. Dat had je vroeger wel meer, om in de kamer ruimte te besparen.
– Ben je zeker dat ze naar buiten opengaan?

– Nu je het zegt: de onderste helften gaan naar buiten, maar als je die afdekt, zouden de bovenste helften ook wel naar binnen kunnen staan.
– Toch een klassiek, figuratief gegeven: het schilderij als venster op de wereld?
– Ja, maar gecompliceerd: de ruiten links zijn wit of witgrijs geschilderd, alsof ze zijn besneeuwd of bewasemd. Je ziet er niks door.
– Of juist heel veel: de essentie van het sneeuwlandschap, het wit, en je voelt het effect van de botsing tussen warmte en kou.
– Tja, sneeuwlandschap ... Daar stel je je meestal iets anders bij voor: iets landelijks, weids.
– Jagers in de sneeuw, de 17e-eeuwse Hollandse meesters, de idyllische Vlaming Saverys ...

– Mmm. Dit is 'natuur' in de stad. Een binnenplaats, omgeven door van die typisch Duitse hoge woonkazernes.
– Armoede.
– Heb je die besneeuwde bomen al 's goed bekeken? Grotendeels afgeknotte stammen en alleen nog dikke takken.
– Geen spoor van fijne vertakkingen.
– Onvruchtbaarheid. Het dorre seizoen.
– Staat er vooraan rechts geen ladder tegen een van de bomen?
– Precies – voor mij versterkt ze wat ik met die griezelige bomen associeer: galgen!
– De vorm van die stammen en takken doet mij bijna aan een hakenkruis denken.
– Zijn we nu niet aan het hineininterpretieren?
– Ik weet het niet. Wanneer heeft Beckmann dit geschilderd?
– 1930. Niet onmogelijk. Hij is in 1937 voor de nazi's naar Nederland gevlucht.
– Tja, dit moeten ze zeker 'entartete Kunst' hebben gevonden.
– De blauwe hemel is het enige hoopvolle op dit schilderij. Die bovenste oprijzende takken lijken opgeheven handen of reikende armen die om hulp smeken.
– Weet je: eigenlijk vind ik dit geen winterlandschap, maar een verbeelding van wat de winter betekent. Dorheid, kilte, overgeleverd zijn aan wat je aantast, dreigende dood. Weg idylle, weg de zeemzoete prentkaarten die ze vroeger in de kersttijd verstuurden.
– Bijna een allegorie van de winter? Een moderne Arcimboldo?

– Een soort personificatie, ja, maar die minder zegt over mijnheer Winter dan over waar de winter symbool voor staat. En door het open raam word je erin getrokken.
– Om het er koud van te krijgen.
– Gaan we iets warms drinken?

Max Beckmann, Winter, 1930, olie/doek, 83,5 x 75 cm, Van Abbemuseum, Eindhoven.

Vleselijk veel mensen

2010-02-20T09:59:00.021+01:00

Sinds in een door een BV gepresenteerde showquiz een door een BV bedachte beeldvraag werd gesteld over welke BV in haar blootje op een foto in een gedichtenbundel te zien is en het antwoord niet zomaar een BV bleek te zijn, maar een BV die niet zo lang geleden met een nog veel grotere BV in het huwelijksbootje was gestapt, ligt de eind 2007 bij een uitgeverij van onverdacht allooi verschenen bloemlezing – waarin de meeste bloot afgebeelde mensen overigens geen BV's zijn – plots weer op een prominente plaats in de Vlaamse boekhandel.

Het boek heeft gunstige reacties in de pers gekregen. Toen ik het twee jaar geleden ter recensie ontving, vond ik enige nuancering passen. Om een of andere reden heeft de bespreking het tijdschrift niet gehaald. Ze ging als volgt.

We hebben – nee, corrigeerde onze hoogleraar psychologie: we zijn een lichaam. Een bron van genot, maar ook van ellende. In bepaalde gevallen voelen we het heel hevig, terwijl het er soms gewoon niet lijkt te zijn. Fotografe Elisabeth Broekaert en schrijver Bart Moeyaert maakten samen een boek waarin naaktfoto's worden afgewisseld met gedichten over lichamelijkheid, geboorte, groei, seksualiteit, ouder worden – naast nog een paar randthema's als kleding, rug, slaap.

De kleurenfoto's tonen geen modellen, maar zogenaamd gewone mensen in hun blootje. Ze poseren meestal frontaal, met hun blik naar de camera. Niet voor een wit studioscherm, maar in hun woon- of slaapkamer, keuken, hal of tuin. Meestal alleen, soms als koppel of gezinnetje. Ze zijn wat ze zijn, niet bepaald mooi, niet bepaald lelijk. Weinig jonge mensen, weinig oude. Geen mensen met een handicap, evenmin zieke. Ook wat zich als een neutrale documentaire staalkaart presenteert – de foto's zijn niet bepaald inventief qua houding of compositie – heeft dus zijn beperkingen. Opvallend is welke foto op het kaft mocht: jong, 'erotiserend' vlees kreeg toch de voorkeur.

Zeggen dat het onwennig of confronterend is te kijken naar deze naakten, is overdreven, al is het best interessant je blikrichting te observeren, je neiging tot vergelijken en oordelen. Dat er zoveel foto's zijn (een zestigtal), verschillend maar door de pose en de biologische feitelijkheid tenslotte toch eentonig, zorgt er wel voor dat het oordelen gauw achterwege blijft. Ieder blijft in haar of zijn waardigheid. Er gaat niets erotisch of opwindends van deze foto's uit, eerder belangeloze aanvaarding. Ieder mens mag er zijn, een nieuwe 'family of man'. Beweren dat de foto's artistiek geslaagd zijn, is te veel eer. Zoals blijkt uit de portfolio op haar website heeft de fotografe veel beter werk gemaakt.

In zijn ikjes sprokkelende inleiding haalt Bart Moeyaert het hoge woord condition humaine uit zijn hoed. Ook schrijft hij: "Poëzie is de beste vriend van het lichaam. Poëzie verhult en onthult." En hij dweept met de prachtige regel 'Alle vlees is als gras' van Gerrit Komrij. Dat die overpeinzing over vergankelijkheid uit de Bijbel komt (1 Petrus 1:24) schijnt hem niet te deren, maar goed: Petrus is ook al lang dood. De selectie wordt niet toegelicht. Ze ontgoochelt me. Natuurlijk hebben de honderd gedichten allemaal wel iets met het lichaam, maar hoe slap van zegging, hoe prozaïsch of would be poëtisch. Dit zal toegankelijke poëzie moeten verbeelden, herkenbaar, licht vooral.

Er zit te weinig reliëf in deze bloemlezing, maar ze bevat gelukkig ook enkele vertaalde dichters met een eigen toon zoals e.e. cummings, Wislawa Szymborska en Mark Strand. Van de Nederlandstalige dichters springen er sterke gedichten uit van Gerrit Kouwenaar, Judith Herzberg, Wim Hofman, Toon Tellegen (een bijna exotische opsomming van waaruit het lichaam allemaal bestaat), Stefan Hertmans, Ramsey Nasr, Erwin Mortier, Eva Cox. Tussen de gedichten en de foto's ontstaan zelden verbanden, afgezien van het overduidelijke 'De held', een gedicht van Hagar Peeters naast een nadrukkelijke bodybuilder, en 'Vrouwenlichaam' van Pablo Neruda, geplaatst naast een van de weinige echt intrigerende foto's (p. 113).

Het mooiste gedicht over lichamelijkheid uit de Nederlandse poëzie, 'Mens' van Leo Vroman, ontbreekt.

Mens is een zachte machine,
een buigzaam zuiltje met gaatjes,
propvol tengere draadjes
en slangetjes die dienen
voor niets dan tederheid
[...]
Loop zachtjes om hem heen
en ga elders om hem wenen,
maar laat hem staan.

Sporenvlucht

2010-02-15T18:09:00.004+01:00

Op school (Anamnese, 1)

2010-02-09T11:54:00.018+01:00

1957, Humbeek. Zuster Leopoldine. Groot en kloekgebouwd, altijd een blos op de wangen. De nonnenkap kan haar vitaliteit niet remmen. Ze houdt tegelijkertijd twee kleuterklassen onder haar hoede. Terwijl de kinderen van de tweede kleuterklas langs de lijntjes in tekeningen op viltmatten prikken – een oefening voor hun fijne schrijfmotoriek – leert ze de derde kleuterklas het alfabet. Hij zit in de tweede kleuterklas en komt 's middags thuis. Op moeders vraag of het prikken hem nu al beter afgaat, antwoordt hij: 'Nee, maar ik ken het alfabet tot het letterke F.'

1959, Dilbeek. Is het om de overgang tussen kleuter- en lagere school te verzachten? De enige vrouw op de Gemeentelijke Jongensschool is onderwijzeres in het eerste 'studiejaar'. Juffrouw Van Droogenbroeck heet ze. Uiterst nauwgezet, met een zuinig trekje om de mond, ernstig maar niet onvriendelijk. Wie dringend naar het toilet moet, leert ze te zeggen: 'Juffrouw, ik moet een kleine boodschap doen.' Of 'Juffrouw, mag ik een grote boodschap gaan doen?' Bij sommige kinderen moet ze dan even mee. Ze woont bij haar moeder in een herenhuis tegenover de kerk. Iets anders zou niet bij haar passen.

1960, ibidem. Meester Claes onderwijst het tweede leerjaar. Een zachtaardige, vriendelijke man, die er graag met zijn leerlingen op uit trekt om het dorp te verkennen. Een jongen uit de klas, Walter heet hij, krijgt af en toe een aanval van epilepsie. De meester heeft gezegd dat ze dan niet mogen lachen of onrustig worden. Wanneer de jongen op de vloer ligt te schokken, schuim op de mond, kijken ze met grote ogen, stil. In de zomer komt het bericht dat Walter gestorven is. De hele klas gaat naar de begrafenis.

1961-1962. In het derde leerjaar staat meester Vetsuypens: kortgeknipt haar, klein en rond. Hij blijkt de vrijbuiter in het onderwijzerskorps. Tijdens de godsdienstles wijst hij in de catechismus naar een afbeelding die de Maagd Maria moet voorstellen en vraagt: 'Waarom is dit niet Brigitte Bardot?' De Heilige Drievuldigheid legt hij uit door drie lucifers aan te steken en die bij elkaar te brengen: 'Ziet ge? Die éne vlam is God. En toch zijn het eigenlijk drie vlammekes.' In de herfst poft hij kastanjes op de kachel midden in het klaslokaal. Het jaar erna gaat hij mee naar het vierde. Als hij een moeilijke vraag heeft gesteld en de jongens hun vinger niet opsteken, belooft hij vijf frank, nu zowat 2 €, voor een goed antwoord. Hij houdt zijn belofte. Ze maken lino's. Wanneer de meester met een rol de zwarte drukinkt over de stukken linoleum uitstrijkt, maakt dat een vreemd, vettig geluid. Meester Vetsuypens gaat over de tongen in het dorp. Sommige ouders vinden hem 'maar ne rare'. Jaren later hoort hij dat meester Vetsuypens' vrouw, een Française, haar man 'in de steek heeft gelaten' en dat het slecht met hem gaat.

1963. Na het vierde leerjaar is het uit met de pret. Ze komen bij de strenge meester Van Neygen in de klas. Het lokaal ligt aan de overkant van de speelplaats, dicht bij het bureau van mijnheer de directeur. Met krakende stem en vonkende blik laat hij de jongens inhouden schatten en afstanden op de speelplaats. Wie het niet nauwkeurig genoeg kan, krijgt ervan langs. Meester Van Neygen laat hen ook tekenen. Hij hangt een keukenhanddoek aan een spijker en is niet tevreden voor ze alle plooien en de veranderingen in de rode strepen op de handdoek werkelijkheidsgetrouw hebben weergegeven. Om de twee weken ziet hij toe op de persoonlijke hygiëne. Wie nagels met rouwranden toont, krijgt een tik van zijn lineaal. Wie op zijn nagels bijt, wordt voor de klas te schande gemaakt. Op de avond voor de aangekondigde inspectie, tekent hij met potlood donkere randen op de nagels waarop hij heeft gebeten. Beter een kleine tik van de lineaal dan de schandpaal. Het lukt. De meester heeft een groot gezin en rijdt met een zwarte DKW. Wat die afkorting betekent, is voor iedereen in het dorp duidelijk: 'Dilbeekse kinderwagen'.

stappen sprong

2010-01-29T16:39:00.012+01:00

Toen Armada. Tijdschrift voor wereldliteratuur me enkele jaren geleden enkele teksten van Konrad Bayer (Wenen, 1932-1964) vroeg, besloot ik de meest radicale te vertalen. In een woord vooraf schreef ik dat als het in de beeldende kunst toeging als in de literatuur, vandaag de dag ten hoogste de impressionisten zouden worden gewaardeerd, nog lang niet de expressionisten en zeker niet de abstracten, laat staan iemand als Marcel Duchamp, die de poten onder de stoel van de kunst vandaan zaagde.

Een tekst als schritte sprung zet de traditionele genres van de literatuur op de helling: gaat het om poëzie, om proza, om toneel of een verhaal? En is zo'n tekst nog literatuur? Analoog met de concrete poëzie, zou ik stappen sprong, dat hieronder in het Nederlands volgt, een concrete prozatekst noemen. Gaan is een van de elementairste, meest voorkomende handelingen in ons leven. De zinloze en zinvolle beweeglijkheid van zoveel jaren lijkt hier te worden gecomprimeerd tot een vluchtige reeks van afhankelijkheden, dilemma's, keuzes, steeds gebonden aan omstandigheden die een mens min of meer in goede banen houden. Soms versnelt het levensritme, om dan weer op zijn passen terug te keren, tot het bevrijd wordt in de ultieme sprong (de dood?).

Zoals vaker bij Bayer het geval is, gaat deze tekst tegelijk over het lezen. Al lezend word je je bewust van de kleine sprongetjes die je ogen daarbij maken – de blinde saccades – en van de korte momenten van inhouden of bezinning, die veelzeggend met de term 'fixatie' worden aangeduid. Sterk ritmisch en snel gemonteerd als de tekst is, leek hij me een videoclip in proza.

Het YouTubefilmpje waarin het duo Betke - Schmid hem voorleest, is op zich erg statisch. De dynamiek ontvouwt zich in de meesterlijke zegging, in de maat als een metronoom, met subtiele verschuivingen in tempo en toonhoogte. Hedendaagse literatuur, bijna vijftig jaar geleden geschreven. De tijd die, zo beweert Stendhal, eroverheen moet gaan vóór lezers mee zijn. Wie weet? (De typografische mogelijkheden van Blogger hinken overigens nog steeds achterop: de letters van het laatste woord moeten eigenlijk één voor één, met telkens veel bredere spatie worden gezet, zodat het woord de hele regel vult.)

stappen sprong

stappen gaan rechts gaan zijns weegs gaan in de zon gaan ver gaan de bocht in gaan met de voeten gaan over het gras gaan door het bos gaan omhoog gaan voor gaan ongeveer een kilometer gaan om vast te stellen gaan achter een spoor aan gaan tussen mensen gaan onder bomen gaan in de hitte gaan aan de kant gaan een stuk weg gaan weg gaan zonder te spreken gaan aan de hand gaan in een richting gaan op straat gaan nog altijd gaan heen gaan terug gaan niet gaan verder gaan opeens LOPEN

stappen en stemmen en geluiden en slechte lucht en snel en naar voren en geroep en lichten en ogen toe en verder en klapperen en daar en nu en in deze richting en hop en op de buik en met de handen en met de benen en met het hele lichaam en voorwaarts en opgelet en al en erover en hoewel en weer en minder en meer en op handen en voeten en op de knieën en boven en wie en beneden en opeens en eindelijk

stappen of stemmen of geluiden of snel of geroep of ogen toe of verder of daar of nu of hop of op de buik of met de handen of met de voeten of met het hele lichaam of opgelet of erover of weer of meer of boven of opeens of eindelijk

stappen en ging en rechts en ging en weg en ging en zon en ging en ver en ging en bocht en ging en voeten en ging en gras en ging en door en ging en omhoog en ging en voor en ging en ongeveer en ging en om en ging en snel en ging en spoor en ging en na en ging en weg en ging en mensen en ging en onder en ging en hitte en ging en kant en ging en weg en ging en spreken en ging en hand en ging en richting en ging en straat en ging en altijd en ging en heen en ging en terug en ging en niet en ging en verder en ging en opeens LOPEN

stappen ja stemmen ja snel ja ogen toe ja verder ja daar ja hop ja op de buik ja met de handen ja met de benen ja opgelet ja al ja erover ja weer ja boven ja beneden ja opeens ja eindelijk

S P R O N G

Soort permanent Pinksteren

2010-01-26T17:26:00.032+01:00

Elk jaar sterven 26 000 soorten planten en dieren uit. Elk jaar sterven ook tien talen uit. En de Europese instellingen maken zich zorgen – niet zozeer over het feit dat zoveel officiële woordvoerders Engels spreken als wel dat bijna al die Europese woordvoerders 'native speakers' zijn en dus hun taalgebruik onwillekeurig kleuren met allerlei eigen culturele zinspelingen en bijgedachten. Zijn eenmaking en globalisering denkbaar zonder dat één medespeler het laken naar zich toetrekt en met behoud van de oorspronkelijke verschillen? Is eenheid in verscheidenheid een utopie? Een feit is dat Europa of liever de EU wel 's vaker met 'eenheidsworst' wordt geassocieerd. En wie is daar blij om?

Als een groot, fel oog (of is het een zon?) kijkt de brochure met de dvd die Honoré d'O in het kader van Vers Brussel maakte na zijn zwerftocht samen met de Berlijnse dichter Ulf Stolterfoht in de Brusselse Europawijk. De dichter schreef er het gedicht 'babel'. Honoré d'O liet het in de 22 andere talen van de Unie vertalen. Vervolgens lazen de vertalers hun versie voor in het Europees Parlement, waar op een middag in december 2008 cesky, Lietuviu, Ellenika, Nederlands, eesti, English, dansk, Balgarski, deutsch, suomi, Gaeilge, français, italiano, latviesu valoda, português, Româna, slovencina, slovenscina, Malti, espanol, polski, magyar en svenska weerklonken. (Mijn azerty-toetsenbord negeert de diakritische tekens en letters voor de eigen spelling van sommige talen, met excuses.) Terwijl de kunstenaar die lezingen opnam, werden er beelden van de Europawijk en het Parlement geprojecteerd.

Voor het kunstwerk dat de blijvende neerslag van dit project vormt – de pas verschenen brochure met dvd Babel. een poëtische film over de Europawijk – heeft Honoré d'O nieuwe beelden gemaakt, geïnspireerd door de verdwenen dierentuin die er ooit in het Leopoldpark van de wijk is geweest. Fascinerende opnamen, meestal in slow motion, van evenveel dieren in gevangenschap als de dvd talen laat horen: elkaar besnuffelende yaks (bijna abstracte haarkluwens), een hert achter een rots, dat vooral uit gewei lijkt te bestaan, sierlijk zwemmende otters, rozerode flamingo's, een spiedende witte uil, pinguïns die verrast worden door de regen, twee schildpadden die na al die trage bewegingen haast hyperkinetisch lijken, een in weelderig groen gebladerte verborgen beige roofdier, een knalgele kikker die onbeweeglijk lijkt (een still?) tot hij plots verspringt, een lethargisch uitgestrekt liggende panter, een massa vissen zwemmend in een aquarium ... Biodiversiteit ten top, en ik geloof niet dat iemand alle dieren (waarvan de tekstbrochure alleen de wetenschappelijke benaming in het Latijn vermeldt) meteen precies kan identificeren.

Dat kan je op het gehoor nog minder met de gesproken talen: wie onderscheidt zomaar het Slovaaks van het Sloveens, het Ests van het Lets? Maar de klank van al die verschillende taalmelodieën, ritmes, hortende fonemen en zacht vloeiende lettergrepen is al even fascinerend als de vormenrijkdom, de kleurenpracht en de variatie in beweging van de getoonde dieren. En dan te beseffen dat je in feite 23 keer dezelfde tekst hoort, of liever – zoals Umberto Eco literaire vertalingen karakteriseert – 23 teksten die 'quasi hetzelfde met andere woorden' zeggen.

Opmerkelijk: eentonig wordt deze dvd geen moment. Honoré d'O (iets anders kon je van hem niet verwachten) heeft de beelden net genoeg van elkaar doen verschillen, in kadrering, qua kleurstelling, in de wijze ook waarop ze worden uitgefaded, en tussen elke versie (dier/taal) seconden zwart begeleid door een (min of meer) herkenbaar vertrouwd geluid en een flits van een intrigerend (vertrouwd of net erg vervreemd) voorwerp. Een uitdaging voor de scherpzinnigheid van de kijker, een afwisseling met de traagheid van het opnieuw, als voor het eerst, kijken naar de dieren in de zoo en het geïntrigeerd luisteren naar de lezingen in de 23 talen. Wie wil, kan het oog laten dwalen naar de teksten die allemaal in de typografisch fraai vormgegeven brochure zijn opgenomen.

'Kom, laat ons afdalen [sprak Jahweh], en daar beneden hun spraak in verwarring brengen, zodat ze elkanders taal niet meer verstaan.' (Gen. 11:7) In zijn woord vooraf bij Babel schrijft Honoré d'O: 'The European heart of babel remains the independent (engaging) position of each language. It is a positive beating heart of right-minded voices. An inner benefit, a tingling, perhaps: not the sound of the language but the timbre and the individuality of 23 voices are bearing the weighty matter of Europe.' In Ulf Stolterfohts gedicht staat: 'babel is lieflijk, een oord voor de wildste syllaben, soort permanent pinksteren'.

Honoré d'O / Ulf Stolterfoht, Babel. A poetic movie about the European quarter / Een poëtische film over de Europawijk / Un film poétique sur le quartier européen, Vers Brussel / Het Beschrijf, 2010 wordt op Gedichtendag (28 januari, 18 uur) voorgesteld in Passa Porta. De uitgave is daar en in de Europese culturele instellingen in Brussel verkrijgbaar.

De onstuitbare vooruitgang

2010-01-16T18:45:00.011+01:00

Kastje, muur

2010-01-07T18:34:00.016+01:00

Ik zou ze niet te eten willen geven, de tijdgenoten die met hun mobieltje dwepen, beweren niet meer zonder te kunnen, het object koesteren, personaliseren en thuis in een doorzichtig opblaasbaar zeteltje laten uitrusten. Bereikbaarheid, vrijheid, permanente verbondenheid: een stap dichter bij de vroeger aan God toegeschreven alomtegenwoordigheid?

Elke uitvinding heeft zijn schaduwzijde. Onder het mom van efficiëntie wordt wie vandaag een firma of instelling opbelt, eerst letterlijk aan het lijntje gehouden. Vroeger kreeg je minutenlang veel te luid Vivaldi's Vier jaargetijden te horen (of iets van lager allooi), nu en dan onderbroken door de nuchtere mededeling 'Er zijn x wachtenden voor u'. Wie de secundaire deugd 'geduld' in zijn opvoedingspakket had meegekregen, voelde een innerlijke tweestrijd tussen de wil om niet op te geven en de irritatie over wat dit 'gesprek' wel zou gaan kosten.

Tegenwoordig pakt men het interactief aan. De beller krijgt een reeks vragen voorgeschoteld en mag met de druktoets zijn keuze bepalen. Spreekt u Nederlands, Frans of Engels? Wilt u de klantendienst? Wenst u informatie? Onze hersteldienst? Hebt u een commerciële of een technische vraag? Softwarematig of hardwarematig? Welk type toestel hebt u? Je zou denken: heel wat werk verzet vóór je echt iemand aan de lijn krijgt. Als het zover is, klinkt onverstaanbaar, vaak ademloos, een naam. De beller heeft zich nauwelijks voorgesteld of hij wordt naar een nummer gevraagd dat hij vervolgens in het computersysteem hoort intikken. De stem aan de andere kant van de lijn heeft duidelijk weinig geduld. Het vereist een behoorlijke portie zelfwaardegevoel je na zo'n telefoontje nog een mens te voelen en niet een overbodig aanhangsel. Een storend relict uit een voorbije tijd.

Was het vroeger beter? De Münchense komiek Karl Valentin (1882-1948) heeft zo'n vijfenzeventig jaar geleden een sketch op grammofoonplaat opgenomen die nog steeds zo overtuigend overkomt dat hij wel uit het leven gegrepen moet zijn. 'Buchbinder Wanninger' heet hij. De man belt beleefd en bescheiden, zijn status kennend, het bouwbedrijf Meisel & Co. op om te melden dat de boeken zijn ingebonden. Of hij ze samen met de rekening mag opsturen? Bij de receptie wordt hij uiteraard doorverbonden, met het secretariaat. Onderdanig herhaalt hij zijn vraag. Wordt doorverbonden met de directie. Zijn formulering wordt wat onzekerder: 'de dinges ..., de boeken'. De directie verbindt hem door met de administratie.

De mevrouw daar raadt hem resoluut aan doorkiesnummer 33 te vormen. Dat kan hij zelf (hé, toen al interactief). Daar wordt opgenomen – zijn we terug bij af? – met 'Baufirma Meisel und Co.' Van nu af verwijst boekbinder Wanninger, steeds aarzelender, eventjes naar vorige contactpersonen: 'zoals ik de anderen gezegd heb'. Indruk maakt het niet. Ingenieur Plaschek zal hem kunnen helpen. Die vernufteling neemt zelfbewust op, omgekeerd evenredig met Wanningers stilaan bijna broddelende spreekwijze. Stotterend en misplaatst plechtstatig vraagt hij of hij de rekening mag 'offerieren'. Nee, zegt Plaschek, u moet bij architect Klotz zijn. De architect blijkt er evenmin over te gaan, maar de directeur zal ervan weten. 'Die is vandaag niet in de fabriek, maar ik schakel u door naar zijn woning.' (Wat een bereidwilligheid.) De directeur: 'Ik hou me niet bezig met die dingen. Misschien moet u bij afdeling 3 zijn. Ik schakel u door.'

Wanninger is intussen haast zijn identiteit kwijt: 'der Ding ist hier ...'; hoe heet hijzelf ook weer? Zijn verzoek, aanvankelijk amper drie zinnen, vertakt zich in uitgebreide hoofd- en bijzinnen. Dat ik u zou willen vragen of ik u mag meedelen dat (etcetera, etcetera). 'Ik verbind u met de boekhouding.' Onverminderd beleefd en geduldig, tot de onderdanigheid zelf verschrompeld, legt Wanninger zijn vraag voor. 'Zo, zijn de boeken nu eindelijk klaar!!' reageert een dragonder van een vrouwenstem. 'Brengt u ze morgenochtend ...' – dan rinkelt op de achtergrond een bel. 'Het kantoor is gesloten. Belt u morgen terug.' Einde gesprek. Boekbinder Wanninger, geprogrammeerd in voorkomendheid en zijn maatschappelijke plaats kennend, put zich nog uit in excuses, dankuwels, tekenen van begrip en instemming. En laat, na een korte pauze, bijna onhoorbaar stilletjes, twee scheldwoorden horen: Saubande, dreckade.

Het telefoongesprek heeft bijna zes minuten geduurd. Hoe pijnlijk de situatie ook is, het is heerlijk naar Karl Valentin te luisteren. Nog heeft hij in de Duitse theater- en literatuurgeschiedenis geen volledig burgerrecht verkregen, maar hij werd wel op handen gedragen door zo verschillende schrijvers als Brecht en Beckett. 'Humor ist, wenn man trotzdem lacht', zei Wilhelm Busch. Desondanks. En voor wie het plezier van de tekst niet voldoende is: 'De knechten zullen hun meesters verlossen' (Canetti). Tenzij die verkeerd verbonden zijn.

Fig. 1

2010-01-01T09:16:00.005+01:00

Voorschriften, regelgeving, instructies, programma's, bepalingen, richtlijnen, jaarplannen, afspraken, doelstellingen, tradities, roosters, desiderata, normen, voorwaarden, gebruiken, verordeningen, functiebeschrijvingen, werkschema's, normen, decreten ...

Of een blanco programma , want 'was nicht ist, kann werden ...'

Afb. Marcel Broodthaers, Fig. 1 Programme (1972, Van Abbemuseum, Eindhoven)

Claire

2009-12-26T11:19:00.004+01:00

Ik weet waar je bent. Dat hoef je me niet te zeggen.
Zeg waar je naartoe wilt, of liever: spel het letter voor letter.
Voed me als gaf je je sigaret een vlam.

Zo ver is het. Wanneer je er zult zijn, kan ik je niet vertellen.
Waarom verbaast je mijn Nederlandse accent?
Je hebt voor mij gekozen.
Ik geef je instructies, als een strenge meesteres.
Wat ik wil, zeg ik je ruim op voorhand.

Wanneer het zover is, herhaal ik het kort en dwingend.
Als je gedaan hebt wat ik zei, dan zwijg ik.
Of had je nood aan bevestiging?
Vind je het lange zwijgen onaangenaam?

Ik toon waar je bent of liever hoe je steeds van plaats verandert.
De horizon schuift op.

Waarom deed je niet wat ik vroeg? Nee, dat denk jij, niet ik.
Ik negeer dat je mijn bevelen negeert.

Herberekenen heet dat.

Eigenlijk ben ik meegaander dan je denkt, al lijk jij mij te volgen.
Ik toon wat je niet kunt zien, wat je meestal niet eens wist.

Overbodige informatie? Weet ik veel wat je wilt.
Je hebt me niet alles gezegd.
De namen zijn mooi.
Waarom praat je tegen me? Wil je me corrigeren?

Denk je dat ik luister?

Ik stippel een weg voor je uit
Het lijkt of ik in de toekomst kan kijken.

Ik weet waar je bang voor bent. En waarschuw je.
Jij bent het die kijkt. Laat je niet afleiden.
Je deed weer niet wat ik zei.
Waarom denk je het beter te weten?
Ik wil je terugbrengen, je dwaling herstellen. Ik neem je niets kwalijk.

Weer negeer je mijn wil.
Begrijp je de U-wending niet?
Dóórrijden!
Klonk dat te bars?

Het was een teken dat jij me leidt.

Ik heb toegegeven. Ben je nu tevreden?
Bestemming. De zwart-wit geruite vlag, al ben je geen racer.
Ik ben uitgespeeld. Doe het nu maar zelf.

Claire is de stem van een Mio Global Positioning System. Op drie woorden na zijn alle andere haar in de mond gelegd en bijgevolg fictief.

Motto: 'We weten weinig van elkaar [...] We zijn erg eenzaam [...] Je kent me [...] Ja, wat men kennen noemt [...] Maar Hij wijst naar haar voorhoofd en haar ogen daar, daar, wat ligt daarachter? Kom nou, we hebben grove zintuigen. Elkaar kennen? We zouden elkaars schedeldaken open moeten breken en elkaar met geweld de gedachten uit de hersenvezels trekken.' (Georg Büchner, Dantons Tod, I,1)

Licht²

2009-12-24T19:43:00.003+01:00

(Kerst)consumptietijd

2009-12-22T15:16:00.007+01:00

Reclame

Maar waar gaan we heen
onbezorgd wees onbezorgd
als het donker en als het koud wordt
wees onbezorgd
maar
met muziek

wat moeten we doen

vrolijk en met muziek

en denken

vrolijk

oog in oog met een einde

met muziek

en waarheen dragen we

het best

onze vragen en de huivering van al die jaren

naar de droomwasserij onbezorgd wees onbezorgd

maar wat gebeurt er

het best

als er doodse stilte

intreedt

Ingeborg Bachmann, 'Reklame', uit: Anrufung des Großen Bären, R. Piper Verlag, München, 1956 (vertaling Erik de Smedt)

Afbeeldingen: Andreas Gursky, 99 Cent (1999) en Barbara Kruger, Untitled (I shop therefore I am) (1987)

De andere kant opkijken

2009-12-19T09:28:00.006+01:00

Klimaatconferentie Kopenhagen,
7-18 december 2009

Non schola, sed vitae

2009-12-09T15:55:00.004+01:00

Een leraar met examentoezicht schrijft of leest zelf niet. Het menselijk werkgeheugen heeft echter capaciteit genoeg om een vers in wording op te slaan.

Alsof de duivel hen wou jennen
zitten ze bladen vol te pennen.
Kinderen, ik wil jullie ijver niet verpesten
maar draag toch dit ook mee:
'La culture, c'est ce qui reste
quand on a tout oublié.'

Tijd verstreken

2009-12-03T13:16:00.043+01:00

Omdat morgen de examens beginnen, moest ik alleen 's ochtends les geven. Dus even naar de bibliotheek. In de Stationsstraat een plaats gevonden, dicht bij de parkeerautomaat. Daar stop ik altijd geld in, sinds menselijke parkeerwachters door Turnhout patrouilleren. 11.26 uur. Een parkeerautomaat verlangt dat je precies kunt schatten hoeveel tijd je nodig hebt. Vijf minuten lopen, een kwartier in de bieb, vijf minuten om terug te keren: een half uurtje moet volstaan. Dat treft: met vijf 10-centstukken mag ik tot 11.51 uur. Ticket goed zichtbaar achter de voorruit.

Met een briefje in de hand komt een zuiders uitziende jonge vrouw naar me toe. Er staat een adres op. Of ik haar kan zeggen waar nummer 80 is. Het huis waar we voor staan draagt de nummers 60-58, richting station lopen ze blijkbaar af. Dus de andere richting. 'Loopt u maar even mee, ik moet ook die kant op.' Ze spreekt beter Nederlands dan ik aanvankelijk vanwege haar hulpeloze blik dacht. Vanwaar ze komt, vraag ik en maak haar daarmee ongewild tot allochtoon. 'Hier, van Turnhout', zegt ze. 'Eigenlijk uit Algerije.' 'Algérie' laat ze erop volgen, met iets meer warmte in haar stem. 'Ik ben nog maar een paar maanden in Turnhout. Ik vind het moeilijk hier mijn weg te vinden.' 'Ja', zeg ik, ''t is een kleine stad, maar met heel veel straten.' Intussen zijn we huisnummer 68 gepasseerd en staan we meteen voor nummer 82.

Hoe kan dat? We moeten er voorbijgelopen zijn. Terug naar het vorige pand, een appartementsgebouw. Nummer 68. Veel namen op de bellen, ook van vreemde origine, maar niet Moederzorg waar ze volgens het briefje dat de VDAB voor haar heeft geschreven, moet zijn. 'Bent u zeker dat het nummer juist is, misschien hebben ze zich vergist?' Maar met zo'n zorgvuldig handschrift is de VDAB-medewerkster in haar ogen onfeilbaar. Terug naar nummer 82. 'Faculteit voor mens en samenleving' – een heel ruim begrip. Misschien valt er ook Moederzorg onder. 'Een parking, zou het hier zijn?' vraagt ze aarzelend. Lijkt me onwaarschijnlijk, tot ons oog valt op een reeks naambordjes, waaronder 'Moederzorg vzw'. Pijltjes gevolgd, na wat zoeken de juiste ingang gevonden. Hier staat het: 2e verdieping. Ze glimlacht dankbaar, ik wens haar succes. Achter me hoor ik haar aan een paar uit de lift gestapte vrouwen vragen: 'Hier moederzorg?' Ze zal het wel vinden.

Op het briefje van de VDAB stond ook een tijdstip: 12 uur. Dan is ze ruim op tijd. Maar ook een datum: 1-12-2009. Twee dagen te laat. Misschien heeft ze de afspraak verschoven.

In de bibliotheek blijkt een hele plank boeken met het SISO-nummer 700.6 te staan, veel meer dan ik er thuis had gevonden. In de catalogus waren het er maar acht. Voor wie in boeken bladert staat de tijd als het ware stil. Zoveel interessants, meer dan zes kan ik er niet meenemen. Wikken en wegen. Het filmscenario dat ik bij nummer 798.63 dacht te vinden, is er niet. Volgens de catalogus moet het er zijn. Ik zie wel nogal wat boeken verkeerd staan. De bibliothecaris in me kan het niet laten ze op hun plaats te zetten. Ik beperk me tot twee planken, anders blijf je bezig.

Op weg naar de afdeling Duitse boeken blijft mijn blik hangen aan een mededeling bij opvallend lege poëzierekken. 'Een deel van de poëziecollectie is niet (meer) beschikbaar wegens uitzuiveringswerkzaamheden.' Griezelige term, zeker buiten de bibliotheekmuren. En het toegevoegde 'niet (meer)' voorspelt weinig goeds. Alsof het resultaat bij voorbaat vaststaat. Minder aanbod. 'Less is more.' Ik moet denken aan Ezra Pounds 'Literatuur is nieuws dat nieuws blijft.' Hier niet. Schlechte Zeit für Lyrik.

Bij de automatische uitleen (tijd gewonnen voor het personeel, om meer tijd te hebben voor de bibliotheekgebruikers) meldt het scherm: 'Kaart geblokkeerd. Geldigheid sinds 20-10-2009 verstreken.' Wachten aan de balie. Twee vrouwen voor me. 'Nee mevrouw, ik kan dit genre niet vinden. Vraagt u het 's aan de balie binnen. Wacht, ik ga even met u mee. [...] Er is niemand, maar blijft u daar toch maar wachten tot de bediende er is. Dat zal niet lang duren. Zij zal u kunnen helpen.' De vrouw voor me zegt dat ze een boek heeft gereserveerd. 'Dat mag u zelf nemen' wijst de bediende met een breed armgebaar naar het rek schuin achter hem. 'Niemand kan het in uw plaats nemen', voegt hij er niet zonder ironie aan toe. De zwakke plek in het systeem is slechts schijn.

Mijn beurt. Lidmaatschap verlengen. 'Is uw telefoonnummer nog juist?' (Al 27 jaar hetzelfde, denk ik, maar op tijd schiet me te binnen dat het met mobieltjes wel anders loopt.) 'En klopt dit e-mailadres?' 'Mag ik uw identiteitskaart even zien?' 'Een ogenblikje, ik heb zoveel kaarten' verontschuldig ik mijn gezoek. 'Maar u hebt toch maar één identiteitskaart?' repliceert hij. De man heeft zin voor humor. 'Zou wel leuk zijn,' zeg ik, 'verschillende identiteiten.' Maar daar kan hij niet om lachen. 'Het is in orde. U kunt weer boeken lenen.' De laserscanner van daarnet wil mijn geüpdatete kaart niet lezen. Op de uitleenplek ernaast, waar een moderner scherm frivool vraagt om het even aan te raken, doet de scanner het gelukkig wel. Ik heb tijd, vanmiddag immers geen les.

In de Stationsstraat geen spoor meer van de Algerijnse; het zal haar wel gelukt zijn. Wél, in de verte, twee in kerstrood met witte streep geklede parkeerwachters. Twaalf uur voorbij. De bon, afgedrukt om 12:12, stelt droogjes vast: 'Feit: tijd verstreken.' (Filosofische gedachte: wat ánders?) 'Wij stellen vast dat er geen geldig parkeerticket of bewonerskaart aangebracht was en u derhalve opteert voor het halve-dagbiljet. Dat geeft de mogelijkheid om van 09:00 tot 13:00 of van 13:00 tot 18:00 te parkeren op alle parkeerplaatsen in Turnhout waar betalend parkeren geldt.' Ik had me dus niet hoeven te haasten en had er gewoon nog 48 minuten langer mogen staan. 'Te betalen som: 12,50 EUR.'

Ik kan inderdaad slecht in de toekomst kijken en schatten hoeveel tijd ik nodig heb. Misschien zou per sms betalen een betere manier voor me zijn. Maar ik heb geen mobieltje, want ik ben – niet alleen vanmorgen – niet helemaal met mijn tijd mee. 'Ne me demandez-pas mon âge, il change tout le temps' stond vanmorgen te lezen bij de tractatie van jarige collega Piet, die ons ieder jaar drie dagen voor Sinterklaas op pepernoten vergast.

Vader Chronos verslindt zijn kinderen. Zuster Judith van Stationsstraat nummer 80, zorg goed voor de Algerijnse.

Boomgeschut

2009-11-28T16:46:00.003+01:00

geschonden

wanneer 's nachts de houtsoorten ontwaken
en zachtjes kraken
dan klagen ze over hun lot
als edele bomen in de vrije natuur
tot tafels, stoelen, bedden, kasten
verwrongen te zijn
opgesloten in kleine vertrekken

hoe triest
voor meubels
's nachts
over bomen te dromen

Uit: Gerhard Rühm, een en ander. een keuze uit de gedichten en korte toneelstukken (vertaald door Erik de Smedt, Zegwerk, Gent 2006)

Rakelings

2009-11-23T17:31:00.012+01:00

Jezus zeide tot haar: Raak mij niet aan (Joh. 20:17)

Voor niets is de mens meer beducht dan voor aanraking door iets onbekends. (Elias Canetti, vert. J. Tuin)

Und doch bedeutet Genuss Berührung, Berührung Genuss. (Oswald Wiener)

V.l.n.r. De schepping (Michelangelo, detail), Trillingsmeter (Frederic Geurts, detail), Je vous salue, Marie (Jean-Luc Godard, still), Prière de toucher (Marcel Duchamp)

Drive, drijven

2009-11-19T19:17:00.004+01:00

Wat doe je als iets tegenslaat? Je ziel masseren. Hoe? Door in een oud dagboek te lezen, verbaasd over wat je toen (in 1990) hebt geschreven. Zo zou je het nu niet meer formuleren, maar daarom zweer je de inhoud nog niet af.

'Leven zoals je zwemt. Niet te traag, dan zink je. Niet te snel, dan put je je uit en haal je de overkant niet. Maar: ontspannen, met zorgvuldige bewegingen, in je eigen tempo, genietend van het water, het element waarin je je beweegt, en ook van de lucht die je voedt. Het hoofd omhoog.'

Simulacrum

2009-11-13T16:29:00.008+01:00

Op vrij korte tijd heeft de Antwerpse fotograaf Jimmy Kets (geb. 1979) met zijn ongewoon realistische foto’s naam en faam verworven. Terwijl veel al dan niet gewild artistieke fotografie vooral sfeervolle of met boodschappen geladen aspecten van de realiteit toont, heeft Kets aandacht voor wat schijnbaar geen aandacht waard is.

Hij wendt zijn blik af van het spel en kijkt naar het decor, of naar de spelers op een moment waarop ze niet ‘officieel’ in beeld zijn. Hij maakt foto's in harde kleuren, die niet door warm licht verzacht of veraangenaamd worden, maar met flitslicht worden getoond zoals ze zijn. De uitsnijding is al even bijzonder. Mensen verliezen hun hoofd of er verschijnen slechts afzonderlijke lichaamsdelen in beeld: een reikende hand en arm, een boezem, benen weerspiegeld in een glazen vuilnisbak.

Hij fotografeert banale, anonieme plekken, gemaakt van pover kunstmateriaal. Rotsen in een pretpark die van beton blijken, lambrizeringen in fineerhout die het hard te verduren hebben, standen op eroticabeurzen, snel gebouwde interieurs van wegrestaurants, danszalen en casino’s die een vervulde realiteit moeten suggereren. Net op plaatsen waar mensen hun sociale, materiële, seksuele verlangens proberen te stillen, blijkt hoe uitzichtloos dat is, hoe ze genoegen (moeten) nemen met een ersatzwerkelijkheid.

Dat er in het overzichtsboek Brightside (Ludion) nogal wat van de 55 foto’s te maken hebben met Las Vegas, de nepplek bij uitstek, is dus geen toeval. Een roze, met witte lampjes versierd paviljoen weerspiegelt zich in het lila water van een zwembad. Wat bedoeld is als schoonheid in het kwadraat, krijgt de uitstraling van een kunstgebit in een glas water. De grote ruiten van een leegstaande winkelruimte baden blauwgroen in laat avondlicht. De smalle, gebroken schaduw van een voorbijganger en de silhouetten van palmbomen worden naar binnen geprojecteerd. Een affiche aan de buitenkant meldt dat deze ruimte, die de allure krijgt van een hedendaagse grot van Plato, ‘For Lease’ is. In de hoek boven een keukenaanrecht in een Spaanse vakantiewoning lokt een tv-scherm met een telefoonnummer van ‘dauergeile Hausfrauen’. Kraan, keukenrolpapier, gasvuur en wat er verder in de kraaknette omgeving te zien valt, krijgen meteen iets obsceens.

Er zit meewarigheid in veel van deze foto’s, geen sentimentaliteit, maar een tegelijk berustend en nieuwsgierig ‘zo is de mens’. Sommige zijn ‘gewoon’ humoristisch – in feite een moeilijke kunst in de fotografie: een Fiatje bij een parkeermeter aan de ketting gelegd, een jongetje met zebratrui in de zoo van Beijng, bekeken door de zebra die het fotografeert. Bijna elke foto is een statement, een fragment van een verhaal, maar laat ruimte voor eigen interpretatie.

Boeiend is dat de werkelijkheid zichzelf lijkt te commentariëren of zelfs te ontmaskeren. Een vrouw op een flatscreen, in onverbloemd erotische houding, met op de wand naast haar de reclameslogan ‘Telenet opent je wereld’. Een dienstmeisje voor de reusachtig hoge poort van een Disneyland, buitengesloten uit het sprookje. Een jonge vrouw op de rug gezien, met onwerkelijk mooie goudblonde haren, voor zich uitkijkend door de ramen van een hoovercraftboot. Verlangen dat wegvlucht uit de banaliteit van de omgeving. Of nog: alledaagsheid, kitsch en lelijkheid zo te kijk gezet dat ze interessant en veelzeggend worden.

(Over)leven

2009-11-02T16:15:00.009+01:00

Een paar boerenschoenen (een valstrik)

2009-10-25T16:20:00.026+01:00

In het Gentse S.M.A.K. loopt een grote retrospectieve tentoonstelling gewijd aan het werk van Michel François. Maar dat is een te museale formulering. Michel François heeft de zalen op de eerste verdieping van het S.M.A.K. bezet en naar zijn hand gezet, ze veranderd in vertrekken waarin de beschutting, de geborgenheid maar ook de kneuterigheid van een huis worden opengebroken.

De bezoeker krijgt, zoals in musea wel vaker gebeurt, een plattegrond mee om zich te oriënteren. Ik zag veel bezoekers meer naar de plattegrond kijken dan naar wat tentoongesteld is. Op zoek naar een houvast? Feit is dat de titel er niet om liegt: Plans d'évasion. Op de achterkant van de plattegrond een fragment uit een interview met Michel François waarin hij verwijst naar het bizarre huis van bewaring van Bioy Casarès (Morel's uitvinding): 'voor de toeschouwer[s] is er niets dat hen verbiedt te vluchten [anders vertaald: niets dat hen belet te ontsnappen], er zijn geen onoverbrugbare omheiningen'.

Zaal 8A is zo goed als helemaal ingenomen door een recente installatie met cactussen, polystyreen, hout en flessen, Psycho Jardin (cactus), een zentuin met weerhaken. Het onbehagen dat je bij het bekijken van die hoogst kunstmatige tuin overvalt – de vleesgeworden onvruchtbaarheid – verdwijnt als je in een hoek van de zaal een paar van stro gemaakte laarzen ziet staan. De goudgele warmte van het stro dat boeren vroeger in hun klompen droegen terwille van de betere isolatie, lijkt hier het schoeisel zelf geworden. Onwillekeurig krijg je gevoelens van herkenning, van welbevinden. Het blanke hout met knoesten waarop ze daar in de hoek staan, draagt er het zijne toe bij.

Geen kunstwerk komt uit de lucht vallen, geen museumbezoeker is een onbeschreven blad. Op het begeleidende vouwblad wordt er extra op gewezen: 'De kunst van Michel François mag dan erg fysiek en visueel zijn, ze wordt steeds gestimuleerd door een ondergronds netwerk van culturele referenties, stukjes vertellingen en ideologische principes.' Ogenblikkelijk verschijnt voor je inwendige oog Een paar schoenen (1886) van Vincent van Gogh.

Martin Heidegger, de wijsgeer die de taal het huis van het zijn noemde, heeft er in De oorsprong van het kunstwerk beroemde bladzijden aan gewijd. Zoekend naar 'het tuigachtige van het tuig', kiest hij een paar boerenschoenen, gekenmerkt door hun dienstigheid. Heidegger verwijt Van Gogh bijna dat hij op zijn schilderij die context van hun gebruik weglaat, al geeft hij toe dat ze er sporen van vertonen. 'Uit de donkere opening van het uitgetrapte binnenste van het schoeisel staart het afmattende van het altijd maar werken. In het onverslijtbaar degelijke van deze zware schoenen ligt de taaie volharding opgehoopt van de langzame tred door de langgerekte en altijd eendere voren van de akker waar een gure wind op staat. Aan het leer kleeft het vochtige en het vette van de grond. [...] Aan de aarde behoort dit tuig toe en in de wereld van de boerin is het geborgen.' (vert. Mark Wildschut en Chris Bremmers) De schoenen, waar de boerin nauwelijks over nadenkt, zijn vooral betrouwbaar, zegt Heidegger. 'Krachtens die betrouwbaarheid staat de boerin middels dit tuig in contact met de zwijgende roep van de aarde; krachtens de betrouwbaarheid is zij zeker van haar wereld.'

Het kunstwerk van Van Gogh doet ons pas inzien 'wat het schoeisel in waarheid is': de onverborgenheid van het zijnde. 'Een zijnde, een paar boerenschoenen, komt in het werk in de openheid en het licht van zijn zijn te staan. Het zijn van het zijnde komt in het bestendige van zijn schijnen.' (Dit laatste begrijp ik nog nauwelijks. Wel is me in de beschrijving van het boerenleven Heideggers serieuze 'Blut und Boden'-gehalte opgevallen.) Uit Van Goghs afbeelding van het paar schoenen leidt de wijsgeer het wezen van de kunst af: ze stelt ons in staat 'het zijn van het zijnde te denken'. Het zich-verbergende van dingen wordt gelicht. 'Dit soort licht voegt zijn schijnen in het werk. Het in het werk gevoegde schijnen is het schone. Schoonheid is een wijze waarop waarheid als onverborgenheid weest.'

Terug naar de strooien laarzen van Michel François. Is ook dit kunstwerk 'een worden en geschieden van de waarheid'? Durft de bezoeker nog wel dichterbij te komen? Een beetje verward door de kunstmatigheid van de psycho-tuin, waar op de stekels van de cactussen bolletjes polystyreen zijn geprikt, doet hij dat spontaan, aangetrokken door de bruingele warmte die herinnert aan een 'beddeken van stro'. De bezoeker bukt zich, denkt wat gefrustreerd aan de algemene museumwaarschuwing om met de ogen en niet met de vingers te kijken, hij voelt de neiging opkomen het kunstwerk aan te raken, lijkt het prikkelende stro al te ruiken – tot hem 'de aankomst van de waarheid van het zijnde als een zijnde' geschiedt en hij merkt dat wat hij voor stro hield ...

... een kluwen elastiekjes is, bevestigd op twee laarsvormige stukken plaaster. Een waarheid stekeliger dan de cactussen in de tuin die hem afschrikte. Anders dan Heideggers boerin, is hij niet langer zeker van zijn wereld.

N.a.v. Michel François, Bottes élastiques (1991) in de tentoonstelling Plans d'evasion, S.M.A.K., Gent (tot 10-01-2010)

'De naturel'

2009-10-18T16:44:00.018+02:00

In Baarle was het, voor de negende keer, weer zover: tijd voor Grensincidenten in taal, een initiatief van de provincies Antwerpen en Noord-Brabant waarbij op een zondagochtend taalkenners of -liefhebbers uit Noord en Zuid van gedachten wisselen over facetten van hun gemeenschappelijke taal. Klopt dat laatste nog? Is er nog echt één Nederlandse standaardtaal of is het al taalvariatie, tussentaal en taalverloedering wat de klok slaat? De titel van deze ontmoeting was Het einde van de standaardtaal? maar zoals wel vaker gebeurt namen niet alle sprekers het zo nauw met het thema en bereden ze hun eigen stokpaardjes.

Moderator Jos Borré (een van die 5% sprekers bij wie je niet kunt horen uit welke streek hij komt, behalve dat hij een Vlaming is) gaf het woord aan een dame die tussen 1962 en 1974 in het dagelijkse korte tv-programma Hier spreekt men Nederlands samen met Joos Florquin en Fons Fraeters de dialectsprekende Vlamingen leerde hoe mooi en natuurlijk Algemeen Beschaafd Nederlands kon klinken: Annie Van Avermaet. Ze verwees naar de recente discussie over het taalgebruik van acteurs in tv-series – als we geen tussentaal spreken, is dat slecht voor 'de naturel' (dixit Michaël Pas) –, naar het afvoeren van vakken als dictie en taalbeheersing op conservatoria en in andere scholen, en hield een warm pleidooi voor een informele standaardtaal, zij het dan in een eigen Belgische variant met het VRT-Nederlands als norm. Eenheid in verscheidenheid was haar leuze, maar op tussentaal had ze het duidelijk niet begrepen.

Lexicoloog en lexicograaf Piet van Sterkenburg, jarenlang hoofdredacteur van het WNT en de Van Dale Hedendaags Nederlands, somde een aantal veranderingen in het taalgebruik van de Nederlandse media op: het overwicht van de Randstad met de verschuiving van v naar f en van z naar s, de opvallende extra diftongering van klinkers, de Gooise R (de r klinkt als een j, of blijft soms helelemaal achterwege), het verleggen van de klemtoon van woorden naar voren (diverse, absoluut, cultureel). Niet alleen de uitspraak, ook de woordenschat verandert in de media, parallel met de informalisering van de samenleving. Verder sprak hij ronduit van verharding en verhuftering, en liet merken dat hij niet gelukkig was met de toenemende tolerantie voor krachttermen en grof taalgebruik dat hij zowel bij nietsontziende politici (Wilders' 'kopvoddentaks') als bij als hoertjes geklede protesterende studentes in Den Haag ('Ik betaal anaal / mijn doctoraal') ziet opduiken.

'Feiten, geen meningen', was het motto van de derde spreker, prof. Joop van der Horst van de KU Leuven. In de titel van zijn powerpointpresentatie had hij het vraagteken achter 'Het einde van de standaardtaal' bewust weggelaten. Historisch is de standaardtaal een verschijnsel van de renaissance, een kunstmatige verkaveling van het continuüm dat talen in Europa vormen. Door de klemtoon op de geschreven taal en om politieke redenen is dat continuüm tussen de 16e en 19e eeuw netjes opgedeeld. De standaardtaal is eigenlijk een hek in een weide (zie foto) waarbinnen je hetzelfde moet praten en dat invloeden van buiten (voor het Nederlands gallicismen, germanismen en anglicismen) moet weren. Grammatica's en woordenboeken houden de standaardtaal in stand. De democratisering van de samenleving en de door de techniek gewijzigde verhouding van schrijf- en spreektaal – die laatste is opgewaardeerd – hebben ervoor gezorgd dat taal sinds 1970 flink divergeert. Het 'hek' is een stuk liberaler geworden. Afkeurenswaardig (hier sijpelde dan toch een mening door) vindt hij die ontwikkeling niet: het AN was vroeger een zaak van een elite, weliswaar een waar je toe kon gaan behoren, maar toch nog steeds beperkt tot 40% van de bevolking. 'De overige 60% moest zwijgen. Ik geloof dat er nu meer en beter wordt gecommuniceerd.'

De laatste spreker, taalduivel-doet-al (alg. Belg. Nedl.) Wim Daniëls, nam de microfoon in de hand en liet zijn licht schijnen op het verschijnsel jongerentaal. Die bestaat pas sinds 1900, al bestond er daarvoor wel studententaal. Jongerentaal kwam op zodra leerlingen naar de middelbare school konden en zich wilden onderscheiden van volwassenen. Er zijn mooie voorbeelden van die erg vlug wisselende taal te vinden in jeugdboeken als H.B.S. tijd van Joop ter Heul (Cissy van Marxveldt) en De knalclub van 3A (D. Hans). Maar net als de standaardtaal vervaagt nu ook de jongerentaal. Haar functie is niet meer zich te onderscheiden van volwassenen maar jongeren te onderscheiden naar muziekvoorkeur. Verwijzend naar zijn oude moeder – die haar dorp haast nooit verlaten heeft en haar hele leven alleen dialect heeft gesproken, tot ze niet langer 'romme' bij de melkboer kon kopen en in de supermarkt het woord 'melk' leerde – pleitte Daniëls ervoor niet krampachtig aan grenzen vast te houden en de creativiteit van de taal vrijuit te laten spelen.

Op de vraag van Borré aan de zaal, hoeveel aanwezigen de Nederlandse nationaliteit hadden, stak zowat 75% de hand omhoog. Vlamingen hebben zich blijkbaar aan het AN ontworsteld en hun dialect afgeleerd. Op weg naar de standaardtaal zijn ze in tussentaal blijven steken.

– 'Allee gij, heddegij daar iet tege?'
– 'Eigenlijk wel, ja.'

Richter in Ravels

2009-10-12T15:30:00.002+02:00

Genobelde ontheemding

2009-10-08T18:10:00.013+02:00

Vanwege de taalkracht waarmee ze 'landschappen van ontheemding' oproept, krijgt Herta Müller de Nobelprijs voor Literatuur 2009. Vele jaren geleden heb ik twee boeken van haar gelezen en besproken. Vreemd: hoewel ik er best over te spreken was, heb ik ze niet bewaard. Misschien waren ze gewoon te schrijnend en volstond de herinnering eraan. Of Herta Müllers werk belangrijk genoeg is om er de Nobelprijs aan toe te kennen, is een andere vraag. Daarvoor zou haar oeuvre ruimer van visie en breder van thematiek mogen zijn. Maar het is geen geheim dat het Nobelcomité zich dikwijls door ideologische en/of politieke overwegingen laat leiden: twintig jaar Val van de Muur, de beweging van Oost naar West ... Omdat Herta Müller echter zeker lezers verdient – in Amerika werd al gereageerd met 'Herta who?' – hierbij de recensies uit Boekengids van respectievelijk november 1992 en december 1993.

Reizigster op één been (vert. Gerda Meijerink, De Geus, 1992) is het eerste boek dat de Duitstalige Herta Müller (*1953) schreef na haar vertrek uit Roemenië. Het verscheen in 1989 in de Bondsrepubliek. Irene, een vrouw van 35, verlaat na een ontmoeting met de Duitser Franz haar dictatoriaal geregeerde land. Ze emigreert naar West-Berlijn, waar ze een flat huurt en het Duitse staatsburgerschap aanvraagt. Ze heeft een onberekenbare relatie met Franz en zijn vriend Stefan, en gaat intens om met de homoseksuele Thomas. Het boek beschrijft echter vooral haar diep gewortelde vervreemding tegenover mensen en dingen. Irene observeert haar omgeving als door een glazen wand, buitengewoon scherp, maar afstandelijk. De vertrouwde samenhang waarin alles zijn vaste plaats heeft, is voor haar weggevallen. Innerlijke wereld en buitenwereld worden verwisselbaar. De vrouw leeft met een gevoel van voortdurende onzekerheid en angst, en lijkt uit twee personen te bestaan.

Het werk is geestesverwant met Hofmannsthals Brief van Lord Chandos en Rilkes Aantekeningen van Malte Laurids Brigge. De vervreemding wordt hier in concrete, pregnante zinnen opgeroepen. Het boek lijkt met een etsnaald geschreven. Omdat een intrige zo goed als ontbreekt, verloopt de lectuur haast even moeizaam als het leven dat de hoofdfiguur leidt. Wie de moeite niet schuwt, krijgt een uitzonderlijk indringend beeld van een ongewone gemoedstoestand.

In De vos was de jager (vert. Ria van Hengel, De Geus, 1993) neemt de Duitstalige Roemeense schrijfster opnieuw het land onder de loep dat ze in 1987 verliet. In korte, beklemmende hoofdstukken roept ze het leven in het Roemenië van Ceauşescu op: de armoede en het gesjoemel om aan waren te komen, de stroomrantsoenering en de desolate omgeving, het machtsmisbruik en het opportunisme, de terreur van de geheime dienst en de wanhoop van de burgers. De intrige die gebroken door deze taferelen loopt, gaat over twee jonge vrouwen. Clara, werkzaam in de draadfabriek, begint een relatie met een advocaat die voor de geheime dienst blijkt te werken. Haar vriendin, de onderwijzeres Adina, wordt bespioneerd en getreiterd door diezelfde Securitate. Ondanks de verwijdering tussen hen waarschuwt Clara Adina voor een arrestatie. Adina kan met haar vriend Paul vluchten naar een dorp in het zuiden. De dood van de dictator zorgt voor een korte euforie, maar veel verandert er niet.

De auteur maakt het de lezer niet gemakkelijk; hij moet de soms sureëel opgeroepen werkelijkheid zelf reconstrueren. Müller vervreemdt voortdurend de vertrouwde waarneming, lost haar op in een veelheid van haarscherp getekende details, ongewone indrukken en veruitwendigde gevoelens. Het taalgebruik met zijn gedurfde beeldspraak en bizarre personificaties herinnert aan de vervormingen en de emotionele geladenheid van het expressionisme. Het aaneenrijgen van simultane gebeurtenissen wijst in dezelfde richting. Toch ontbreekt hier elk spoor van pathetiek. Een boek aan de grens van het leesbare, maar van een uitzonderlijk hoge literariteit. Wie doorbijt, zal het verstarde leven in een dictatuur als het ware aan den lijve ervaren.

Viola, kunst en kitsch

2009-09-29T16:38:00.039+02:00

Een bestaan als tentoonstellingsbezoeker kent, als het 'gewone' leven, hoogten en laagten. In de jaren '90 zag ik voor het eerst werk van Bill Viola (*1951), een van de grondleggers van de videokunst, in het tijdelijke Philipsgebouw van het Van Abbemuseum. Stations moet het geweest zijn: vijf grote verticale schermen weerkaatst in gepolijste zwart granieten platen met figuren die in het water doken en uit het water oprezen. In de totaal duistere ruimte was het een overweldigende ervaring. Een intense confrontatie met water, lichamelijkheid, leven in en ontsnappen aan een element. Het had iets mythisch, iets van een volledige onderdompeling.

Beschouwelijker, zelfs afstandelijker oogt The Greeting (1995), dat al vele jaren deel uitmaakt van de vaste collectie in De Pont. Ik heb het intussen vele keren gezien zonder het ooit moe te worden en schreef er al eerder over: The Greeting is een video-installatie met geluid, maar wordt geprojecteerd alsof het een schilderij is, op een scherm met een ijzeren rand van 5 cm. Een vrouw in het geel en een wat jongere vrouw in het blauw staan op de hoek van een steeg met elkaar te praten. Wat ze zeggen, hoor je niet – er is alleen het versterkte, geleidelijk aanzwellende geluid van de wind, die hun losse en lange post-sixtieskleren doet bewegen. Het opmerkelijkste is echter dat hun bewegingen vertraagd worden weergegeven. Een gebeuren dat oorspronkelijk 45 seconden duurde is uitgerekt tot 10 minuten. Gewone slow motion zou een irritant arm bewegend beeld opleveren, maar dit is gefilmd met een hogesnelheidscamera (300 opnames per seconde).

Door de fijne vertraagde weergave ga je letten op de kleinste bewegingen van hun lichaam: gebaren, aanrakingen, gezichtsexpressie. Gaan ontmoetingen gewoonlijk niet veel te snel? Doordat je niet hoort wat ze zeggen, ben je niet alleen geneigd hun woorden te raden, maar vooral de subtekst van hun emoties en de onuitgesproken gedachten. Plots kijkt de oudere vrouw de andere kant op. Van links zie je eerst uitgestoken handen en dan komt langzaam een in het rood geklede jonge vrouw eraan die duidelijk zwanger is. De ontmoeting van de vrouw in het geel en de vrouw in het rood is hartelijk, ze fluisteren elkaar iets in het oor. De vrouw in het blauw lijkt geïrriteerd. Is ze jaloers? Een flauwe glimlach verschijnt op haar gezicht, die stilaan sterker wordt. Oprecht? Viola, de meest ‘schilderachtige’ van alle videokunstenaars, heeft zich laten inspireren door een Visitatie, een altaarstuk van de 16e-eeuwse maniërist Jacopo da Pontormo. Maar hij doet meer dan het stilstaande beeld van een schilderij tot leven brengen. Hij toont ons een glimp van een langzaam leven.

Nu brengt De Pont een overzicht van Bill Viola's videowerk – Intimate Work – hoofdzakelijk in de kleine wolhokken die voor de gelegenheid van de grote centrale ruimte zijn afgescheiden door een half duistere, wel zeventig meter lange gang (t/m 10 januari 2010). Het zijn ideale omstandigheden om de meestal 5 à 10 minuten durende werken (sommige zijn loops) te bekijken. Je krijgt een staalkaart van zijn kunnen, zoals men zegt. Twee of drie van de werken waren voor mij een openbaring, het gros een ontgoocheling. Het is merkwaardig dat eenzelfde kunstenaar je zo kan raken en met ander werk zo diep kan teleurstellen.

Het eerste werk The Reflecting Pool (1977-1979) moet een van zijn allereerste verwezenlijkingen zijn. Dat merk je aan het onbedoeld onscherpe beeld, het tegendeel van de huidige High Definition. Een bassin in een bos. Op de achtergrond zwaar motorengeluid, van een nabije snelweg of luchthaven. Een man met een eenvoudig hemd en dito broek komt aan de rand van het water staan. Hij zet een paar keer een voorzichtige stap dichterbij. Op het moment dat hij met een kreet opveert om in het water te springen, bevriest de handeling. Hij vormt in foetushouding een zonovergoten plek tegen het groene gebladerte, de boomstammen en hun weerspiegeling in het water. De tijd staat stil. Of nee, slechts gedeeltelijk, want het water rimpelt verder.

Terwijl het beeld van de man langzaam nabeeld wordt, een bundel steeds abstractere lichtpixels die beetje bij beetje in het gebladerte verdwijnt, loopt de tijd in het waterbassin gewoon door. Met ellipsen weliswaar: nu eens is het wateroppervlak duister, dan weer helder. Soms verschijnen er plots kringen in het water, alsof daar de man net is terechtgekomen. Wat later zie je de weerkaatsing van een man en een vrouw die om de vijver heen lopen. Alsof het water het oog is met een volmaakt geheugen, dat alles registreert en opslaat – de werkelijkheid slechts een vluchtige, irreële verschijning die meteen verdwijnt. Na een paar minuten duikt de man van in het begin, nu naakt, uit het water op en wandelt hij, met een kleine tijdsprong, weer het bos in. Die laatste narratieve vervollediging had er voor mij niet eens bij gehoeven. Het fascinerende is het samengaan van aan- en afwezigheid, het efemere en het vasthouden van de tijd.

Enkele wolhokken verder bevindt zich het werk Heaven and Earth (1992), op het eerste gezicht meer installatie- dan videokunst. Een pilaarachtige houten structuur bevat in het midden twee naar elkaar gerichte monitoren (een hangend en een omhoog gericht). Je ziet eerst vooral hun materiële verschijning, de twee kathodes tussen metalen haken. Dan wordt je oog aangetrokken door de zwart-witbeelden. De onderste monitor toont een close-up van een enkele dagen oude baby. De bovenste monitor – daarvoor moet je je bukken – laat een close-up zien van een vrouw op haar sterfbed. De afstand van slechts een tiental centimeter tussen de bovenste en de onderste monitor maakt dat beide schermen in elkaar reflecteren. Leven en dood complementair: een waarheid als een koe. Maar dat beide hier zo concreet in hun gelijkenis en verwantschap zichtbaar worden, maakt er een indringende vorm van beeld-spraak van, die verder reikt dan de vergelijking (al zijn er verbluffende raakpunten in de gezichtsuitdrukking, de open mond, het schier eindeloze wachten van pasgeborene en stervende), de paradox, het oxymoron. Weten dat Viola hier zijn eigen zoon van een paar dagen en zijn eigen moeder vóór haar dood heeft gefilmd, maakt dit dubbelbeeld nog aangrijpender, zonder dat het over de schreef gaat. Ik geloof dat net de zichtbare technische constructie voorkomt dat de identificatie te overrompelend of sentimenteel wordt. Een weldoende nuchterheid, ondanks de zwaarwichtige titel.

Het bewustzijn van hoe het beeld tot stand komt, vormt een tegenwicht tegen de geladen inhoud. Op een erg materiële wijze is dat ook het geval bij Memoria (2000), een op een zijden doek geprojecteerd zwart-witvideobeeld met opvallend grove korrel. In het begin zie je haast alleen sneeuw, als op een oud tv-scherm waar de zender is uitgevallen. Vervolgens verschijnt bijna onwezenlijk zilverig het gezicht van een man dat een niet zo eenduidig te herkennen uitdrukking vertoont, die ook bijna onmerkbaar wisselt. Cultureel bepaald als elk kijken naar beelden nu eenmaal is, denk je automatisch aan de zweetdoek van Veronica, het prototype van een indexicale afbeelding: de afdruk van het bebloede gezicht van de lijdende Christus. Dat extreme lijden is hier niet merkbaar, net zo min als er een context van het mannengezicht wordt getoond. Toch is Memoria, een beeld tussen heel oud en heel nieuw, even magisch en fascinerend.

En voor het overige? Theatrale werken, die me doen beseffen waarom ik zo weinig van opera houd. Een nadrukkelijk tonen van individuele of collectieve emoties, al te symbolische gebaren, een zwaar leunen op de oerelementen water en vuur (The Lovers, 2005, Acceptance, 2008). Een inspiratieloze demonstratie van de tegenstelling tussen lang ingehouden adem en plots uitbarstende oerkreet (Nine Attempts to Achieve Immortality, 1996). Dan zijn me zelfs de rauwe performances van Bruce Nauman liever. Tableaux vivants als van tot leven gewekte classicistische schilderijen (Study for Emergence, 2002) of predella's, vroege middeleeuwse altaarstukken (Catherine's Room, 2001) – te maniëristisch en gewild artistiek om te overtuigen. Werk dat lijnrecht ambieert grote kunst te zijn en verstart tot edelkitsch. Maar ga vooral zelf kijken want Viola's beste werk compenseert ruimschoots het slechte.

Onbereikbaar

2009-09-20T10:58:00.003+02:00

Stardust, park De Oude Warande, Tilburg, t/m 27 september